Жума масжиди
Хива XVIII-XIX асрларда қурилган деярли бутунлай меъморий ёдгорлик ҳисобланган шаҳардир. Шаҳарнинг энг катта диққатга сазовор жойи Шаҳристон (қалъа деворлари ичида жойлашган шаҳарларнинг қадимий номидан) бўлиб, у Ичан Қалъанинг (ички шаҳар) шаҳар деворлари ичида деярли тегмаган ҳолда сақланиб қолган. Шаҳристонга кириш Ичан қалъа дарвозаси орқали амалга оширилган.
Ичан қалъанинг ҳақиқий дурдонаси Марказий Осиё масжидларидан бутунлай фарқ қиладиган ноёб меъморий ёдгорлик бўлган Жума масжидидир.
Жума масжиди географ ва тарихчиларнинг тадқиқотларига кўра, 10-асрда қурилган, кейинроқ Хон Абдураҳмон Меҳтар томонидан хайрия қилинган маблағ эвазига қайтадан қурилган.
Квадрат шаклидаги масжиднинг гумбазлари, порталлари, галереялари, ҳовлиси йўқ. Жума масжиди ёпиқ бино бўлиб, унинг соябонлари устунлар устига суянган, катта девор билан ўралган ва ичкарига кириш уч томондан амалга оширилади, тўртинчи томонда деворда меҳроб (намоз уйи, мўминлар учун Каъба томон йўналтириш) бор.
Архаик кўп устунли масжид ғишт ва лойдан ясалган пойдевор устида жойлашган. Масжидга кириб, меҳмон ўзини гўё устунлар ўрмонида топади ва бу томоша ҳайратланарли. Масжид шифти 213 та устунга суянган бўлиб, улар масжид учун алоҳида аҳамиятга эга бўлиб, кўп асрлик нақшлари билан ташриф буюрувчиларни мафтун этади. Баландлиги 4 метрдан 5 метргача бўлган устунлар турли даврларда, асрлар оралиғида ясалган. Устунларнинг энг қадимгиси ўрта асрлар Хива пойтахти - Кьят шаҳридан олинган. Яна 4 та устун «насх» услубида, Бағбанли масжиди устунлари билан бир хил услубда ишланган ёзувлар билан безатилган. Масжиднинг яна 21 та устуни Х-ХII асрларда қурилган бўлиб, куфий услубидаги араб ёзувлари билан безатилган. Устунларнинг аксарияти 18-19-асрларга оид бўлиб, уларда ишланган гул ва гул нақшлари Хива услубида қолганларидан фарқ қилади.
Шифтда ёруғлик ва шамоллатиш учун тешиклар мавжуд. Масжиднинг жанубий девори муқарнас (сталактитлар) билан безатилган. Масжиднинг марказий кириш эшиги ёғоч эшик билан безатилган бўлиб, маҳоратли ўймакорлик нақшлари билан безатилган ва мутахассисларнинг фикрига кўра, бу эшикнинг ёши 7 асрдан ошади.
Масжид рўпарасида узоқ вақт умумтаълим мактаби ва диний семинария бўлган Қози Калон мадрасаси жойлашган.
Хива шаҳрининг ноёб меъморий-маданий мерос объекти Жума масжиди ҳеч бир ташриф буюрувчини бефарқ қолдирмайди.