Zindon
Sharqqa oid barcha qadimiy hikoya, rivoyat va ertaklar ishq, hukmdorlar, zindonlar, jallodlar bilan chambarchas bog‘liqdir. O‘rta Osiyoning eng qadimiy va mashhur zindonlaridan biri bo‘lib, bugungi kunda shaharning diqqatga sazovor joyi bo‘lib, Buxorodagi Ark qalʼasi yaqinida joylashgan.
Zindon o‘rta asrlardan beri amir qamoqxonasi sifatida tanilgan. Zindonlar har bir yirik shaharda qurilgan va yer osti qamoqxonasiga o‘xshardi, u yerda odamlar o‘g‘irlik va musulmonchilik burchlarini bajarmaslikdan tortib, qotillar va zo‘rlovchilargacha bo‘lgan jinoyatlar uchun tashlangan. Shuningdek, zindonda odamlar qatl yoki sud hukmini kutishgan.
Buxoro zindoni Buxoro amirligi davrida XVIII asrdan XX asr boshlarigacha bu yerda hukmronlik qilgan mang‘itlar sulolasi tomonidan qurilgan. Buxoro amirligining eng yirik zindonlari XVIII asrdan to Buxoro inqilobigacha faoliyat ko‘rsatgan, shundan so‘ng Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tashkil topgan va zindon ko‘plab afsonalarga ega bo‘lgan shaharning diqqatga sazovor joyi bo‘lib qolgan.
Zindon Ark qalʼasidan 100 metr narida sopol g‘ishtdan qurilgan, baland devorlar bilan o‘ralgan. Amir qamoqxonasi hududiga yog‘och darvozadan kirish mumkin. Anʼanaga ko‘ra zindon ikki qismdan iborat bo‘lgan: tojik tilidan tarjima qilingan “Zindani bolo”, “Yuqori qamoqxona” va “Zindani poyon”, yaʼni “Quyi qamoqxona”. Uning birinchi qismi, yuqori qismi uzun yo‘lakning yon tomonlarida yerda joylashgan hujralardir. Hammasi bo‘lib jinoyatchilarni saqlash uchun 12 ta xona mavjud bo‘lib, bu xonalarni katta hovli birlashtirgan bo‘lib, u yerda jinoyatchilar oyiga ikki marta kishanlangan holda sayrga chiqarilardi. Ko‘pincha jinoyatchilar har qanday ob-havoda yalangoyoq yurishgan.
Pastki qamoqxona ertak va rivoyatlardagi o‘sha zindon bo‘lib, uni xalq Kanaxona deb atagan. Zindon yuqoridan panjara bilan yopilgan yerdagi uy edi. Bu yerto‘laning diametri taxminan 5 metr, chuqurligi esa 6 metrdan ortiq edi. Bu yerda jinoyatchilar maxsus arqonda tushirilgan. Eng yaqin uydagi qotgan non va suvdan iborat arzimas ovqat ham bu yerga arqonda tushirilgan. Zindonlar isitilmagan, shuning uchun sovuq havoda mahbuslar o‘zlari olov yoqishga majbur bo‘lishdi. Qamoqxonaning garovga olinganlari ko‘pincha bu dahshatli qamoqxonada qancha vaqt qolishganini bilishmaydi. Bu yerda oila aʼzosi uchun to‘lov to‘lashga yoki yetkazilgan zararni to‘lashga uringan mahkumlarning qarindoshlari katta taʼsir ko‘rsatdi. Uning qarindoshlari tomonidan mahbuslarni ozod qilish uchun qozi (sudya) va qamoqxona boshliqlariga pora berish holatlari ham tez-tez uchrab turadi. Shu bilan birga, zindonga 40 ga yaqin odam joylashtirilishi mumkin edi va ko‘pincha isyonchilar, qaroqchilar, hokimiyat muxoliflari va qotillar qamoqqa tushishardi.
Buxoro zindonining eng mashhur xorijiy asirlari ingliz armiyasi kapitani Artur Konolli va ingliz armiyasi polkovnigi Charlz Stoddart edi. Ularning nima uchun zindonga joylashtirilgani aniq emas, ammo Britaniya tomoni ularni qo‘yib yuborishdan bosh tortgani va keyinchalik ikkalasi ham Buxoro Registoni maydonida qatl etilgani maʼlum.
Bugungi kunga qadar Buxoro zindoni YUNESKOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan va shaharning diqqatga sazovor joylaridan biri hisoblanadi.