Qiz bibi ansambli
Tasavvuf – islom dinining XII asrda, jumladan, hozirgi Buxoro hududida keng tarqalgan tasavvufiy oqim. Tasavvufning asosini klassik musulmon falsafasi tashkil etadi, uning asosiy g‘oyasi zohidlik va yuksak maʼnaviyat edi. Shunday qilib, Buxoro tasavvufning yetti pirining (ustozlarining) vatani va qabristoniga aylandi, ulardan birinchisi Abdulxoliq G‘ijduvoniy, yettinchisi ulug‘ Bahouddin Naqshband edi. So‘fiy shayxlar davlat boshqaruvida mansablarni egallab, o‘z g‘oyalarini targ‘ib qilib, katta taʼsirga ega bo‘lganlar. Biroq, nafaqat so‘fiy erkaklar musulmon olamida dunyoga mashhur bo‘lishdi, balki tarix ko‘plab ayol so‘fiy ismlarini biladi. Ana shunday ayollardan biri Shayboniylar davrida yashagan va Muhammad payg‘ambarning bevosita avlodlari hisoblangan so‘fiy avliyolardan Masturaxonim deb atalgan Og‘o-i buzurg edi.
Boshqa buyuk so‘fiy shayxlarning nomlari kabi ko‘plab rivoyatlar Masturaxonim nomi bilan bog‘liq. Ulardan birining so‘zlariga ko‘ra, ular qizni o‘z irodasiga qarshi turmushga bermoqchi bo‘lgan va bu nikohdan qochish uchun u sahroga qochib ketgan va u yerda zohid hayot kechirgan. Bir muncha vaqt o‘tgach, u o‘zida tabiblik qobiliyatini ko‘radi va butun umri davomida u bepusht qizlarga ularning kasalliklarini davolash orqali yordam berdi. Boshqa bir rivoyatga ko‘ra, bir so‘fiy qiz bir kuni hujrasidan (so‘fiy hujrasidan) shunchaki g‘oyib bo‘lgan va keyin uni hech kim ko‘rmagan. Xuddi shu rivoyatga ko‘ra, Masturaxonimning ruhi hozirgacha Qiz bibi so‘fiy maskani devorlarida yashaydi.
Maqbara Shayboniylar davrida, vazir Mir Arab Ubaydullaxon davrida — Sodixon tomonidan butun Buxoro tanigan va hurmatga sazovor bo‘lgan Masturaxonim sharafiga qurila boshlangan. Ubaydullaxonning rafiqasi Mo‘g‘ulxonim o‘ziga alohida hurmat ko‘rsatdi. Biroq, "Qiz bibi" ansamblining barcha obyektlarining qurilishi faqat XVII asrga to‘g‘ri keldi.
Bugungi kunga qadar “Qiz bibi” ansambli Buxorodan 30 km uzoqlikda joylashgan bo‘lib, 3 ta hovlini o‘z ichiga oladi: xo‘jalik, ziyoratchilar hovlisi va monastir hovlisi. Ansamblning eng qadimiy qismi Og‘a-i buzurg qabri bilan ifodalangan bo‘lib, uning ustuni uchburchak bayroq va tepasida beshta konturlari bor. Qadim zamonlardan beri muqaddas odamlarning qabrlari uzoqdan ko‘rinib turishi uchun shunday belgilab qo‘yilgan. Ansambl tarkibiga marmar qabr toshi va ayvonli Qiz bibi qabridan tashqari xonaqo masjidi (so‘fiylar maskani), chillaxona (qirq kunlik yolg‘izlik va namoz o‘qiladigan xona), oshxonalar, hammomlar, hujralar (ziyoratchilar uchun xonalar) va ruhiy kasallar uchun xonalar kiradi. Darvozaxona, yaʼni kirish qismi janubdan joylashgan bo‘lib, ansamblning tartibi shundayki, so‘fiylar va ziyoratchilar tashqi dunyodan yashiringan.
Uzoq vaqt davomida xonaqoh Abdulxoliq G‘ijduvoniy asoschisi bo‘lgan mashhur so‘fiy tariqati Xojagonning maskani bo‘lgan.
Eʼtiqodlarga ko‘ra, Masturaxon o‘zining shifobaxsh qobiliyati bilan hanuzgacha ziyoratchilarga yordam beradi. Farzandsiz ayol xonaki hujralarda 3 kun ro‘za tutib, namoz o‘qisa, Masturaxonim uni kasallikdan xalos qiladi.
Qiz bibi so‘fiylar maskaniga erkaklar kirishi qatʼiyan man etilgan.
Bugungi kunga qadar “Qiz bibi” ayollar so‘fiy maskani O‘zbekiston moddiy-madaniy merosi ko‘chmas mulk obyektlari Milliy ro‘yxatiga kiritilgan.