Oq masjid

O‘zbekistonning va u bilan birga butun O‘rta Osiyoning eng qadimiy shaharlaridan biri bo‘lgan Xivaning o‘ziga xosligi shundaki, aynan shu yerda qadimiy shahriston (qalʼa devori ichida joylashgan shahar shunday nomlangan) Ichan qalʼa, yaʼni “Ichki shahar” degan maʼnoni anglatadi. Ichan qalʼa ichidagi deyarli har bir meʼmoriy obyekt tarixiy obidadir. Har bir shahar kabi Ichan qalʼa ham tuman va kvartallarga bo‘lingan, har birida chorak (yoki boshqacha aytganda, guzar) masjidi bo‘lgan.

Ana shunday masjidlardan biri Oq masjid bo‘lib, Ichan qalʼaning sharqiy darvozasi Palvon Darvazda joylashgan.

Oq masjidi O‘rta asrlardagi O‘rta Osiyoning klassik chorak masjidi namunasidir.

Anushxon shahar hammomlari yonida qad rostlagan masjidning poydevori 1657 yilda Shayboniylar sulolasidan bo‘lgan Anushxon qo‘l ostida qo‘yilgan. Biroq masjid qurilishi 19-asrgacha kechiktirildi va 1838 yilda Qo‘ng‘irotlar sulolasi hukmronligi davrida qurib bitkazildi. Masjid chorak (guzar) masjid bo‘lib, har kuni besh vaqt namoz o‘qiladi.

Masjid binosi pishiq g‘ishtdan qurilgan bo‘lib, uchta galereyali gumbazli zal bo‘lib, uch tomondan yog‘och ustunlar ustidagi ayvonlar bilan o‘ralgan. Masjidning asosiy binosi kvadrat shaklda bo‘lib, uning tojini o‘rab turgan gumbaz o‘sha davrdagi ko‘pgina binolar kabi ko‘k rangda emas, balki hech qanday bezaksiz pishirilgan g‘ishtdan qurilgan. Masjid devorlari oq rangda bo‘lib, masjid nomiga xos bo‘lib, ganch o‘ymakorligi bilan bezatilgan. Masjid devorlaridan birida mehrob (mo‘minlar namoz o‘qiyotganda qayrilib ketadigan Kaʼba tomon yo‘nalishni ko‘rsatuvchi namoz uyasi) joylashgan. Masjidga olib boradigan yog‘och eshiklar ham naqsh va epigrafik naqshlar ko‘rinishidagi mahoratli o‘ymakorlik naqshlari bilan bezatilgan, ularda to‘qilgan ushbu sanʼat asarini yaratgan ustalarning nomlari: Nur Muhammad og‘zi va Qalandar og‘zi.

Masjid oynalari ganch panjaralar bilan bezatilgan bo‘lib, ular ham naqshlar bilan bo‘yalgan.

Masjid devorlaridan birida minora bo‘lib, u yerda muazzin ko‘tarilib, mo‘minlarni namozga chaqirgan. Minora ham pishiq g‘ishtdan qurilgan bo‘lib, uning gumbazi tepasida shpal bilan bezatilgan.

Masjid ayvonlari o‘rnatilgan yog‘och ustunlar ham yog‘och o‘ymakorligi bilan bezatilgan.

Rivoyatlarga ko‘ra, masjid Oq deb ataladi, chunki bu rang bezakda ustun bo‘lgani uchun emas, balki hozirgi masjid avvalgi Oq masjidi poydevorida qurilgan.

Oq jomeʼ masjidi o‘zining kamtarona bezatilganiga qaramay, o‘rta asrlar Xivasining eng go‘zal yodgorliklaridan biridir.