O‘zbekiston davlat amaliy sanʼat muzeyi
Toshkentning markazida, soyali ko‘chalardan birida, “Kosmonavtlar” metro bekatidan uncha uzoq bo‘lmagan joyda O‘zbekiston davlat amaliy sanʼat muzeyi joylashgan. Muzeyning boy tarixi XX asr boshlariga borib taqaladi.
XX asr boshlarida zamonaviy muzey binosi Aleksandr Aleksandrovich Polovsevga tegishli edi. Ichki ishlar vazirligi masʼul xodimi, davlat va jamoat arbobi, senator Markaziy Osiyoga ko‘chirish masalalarini o‘rganish uchun Toshkentga keldi. U bilan birga kelgan kotib Mixail Stepanovich Andreyev eng yirik toshkentlik tadbirkor Ivanovdan Polovsevga uy sotib oldi.
Keyinchalik bu uy toshkentliklar orasida “Polovsevlar uyi” nomi bilan mashhur bo‘ldi. Aleksandr Aleksandrovich bu uyda nafaqat o‘zi yashagan, balki u yerda tez-tez hurmatli mehmonlarni qabul qilgan. Shuning uchun u uyni sharqona uslubda qayta qurishga qaror qilgan. Shu maqsadlar uchun u amaliy sanʼatning eng yaxshi ustalarini topib, ular bilan birgalikda uyning xonalarini sanʼat asariga aylantirgan meʼmor Burmeysterni taklif qildi.
Uyning markaziy va eng katta zali mehmonlarni qabul qilish uchun asosiy joyga aylandi. Uning uch qavatli shifti, devorlari, kaminlari, qandillari va dahliz ustunlari ganchdagi ochiq naqshlar bilan bezatilgan, naqshlar tempera bo‘yoqlari bilan qoplangan. Naqshlarning bugungi kungacha saqlanib qolishiga imkon bergan ushbu bo‘yoqning asosiy xususiyati shundaki, suvli bo‘yoq quruq kukunlar asosida tayyorlanadi, qo‘llangandan so‘ng suv bug‘lanadi, quruq modda polimerlanadi va suvda erimaydi.
Nafis va mahoratli o‘ymakorlik bilan bezatilgan zalning eshiklari ham tashrif buyuruvchilar eʼtiborini tortadi.
Boshqa xonalar bir xil uslubda bezatilgan, ammo asosiy zal kabi zamonaviy emas.
Barcha xonalarning bezatilgan bezaklarini ustalar Qozimjonov, Arslanqulov, Murodov, Palvanov va usta Abdulla arxitektor Burmeyster bilan birgalikda amalga oshirgan.
Birinchi jahon urushi boshlanishi bilan uy avstriyalik ofitserlar ixtiyoriga o‘tdi. Keyin, 1920 yildan 1935 yilgacha bino bolalar uyi edi. 1935 yildan keyin uy turli tashkilotlar tomonidan ishlatilgan va keyinchalik u yerda ganch o‘ymakorligi bo‘yicha o‘quv markazi ochilgan. U yerda mahalliy hunarmandlar o‘z mahsulotlarining vaqtinchalik ko‘rgazmalarini tashkil qila boshladilar, shundan so‘ng 1937 yil iyul oyidan boshlab ushbu ko‘rgazmalardan hunarmandchilik muzeyi ochildi. 1960 yilda muzey amaliy sanʼatning doimiy ko‘rgazmasi deb o‘zgartirildi. 1970 yilda binoga xonalar qo‘shildi, chunki ko‘rgazma ekspozitsiyalari soni sezilarli darajada oshdi. 1997 yilda ko‘rgazma Madaniyat vazirligi tasarrufiga o‘tib, O‘zbekiston Davlat amaliy sanʼat muzeyi deb nomlandi.
Bugungi kunga qadar ko‘rgazma fondi xalq amaliy sanʼatining 50 dan ortiq turiga oid 7 mingdan ortiq eksponatdan iborat. Biroq, ularning barchasini bir vaqtning o‘zida muzeyda namoyish etish mumkin emas, chunki muzey hududi bunga yo‘l qo‘ymaydi. Barcha eksponatlar O‘zbekiston bezak sanʼatining rivojlanish tarixini aks ettirib, zargarlik, yog‘och o‘ymakorligi va ganch, zardo‘zlik va kashtachilik kabi yo‘nalishlarda namoyish etilmoqda.
Ko‘rgazmaning barcha eksponatlari ularni amalga oshirish texnikasiga qarab 3 toifaga bo‘lingan. Birinchi guruh obyektlar qadimgi anʼanalar va maktablarning texnikasi va sanʼatiga asoslangan asarlarni ifodalaydi. Ikkinchi guruhga XX asrning ikkinchi yarmida xalq hunarmandlari qoidalari bo‘yicha tayyorlangan eksponatlar kiradi. Uchinchi toifaga esa amaliy sanʼatning zamonaviy tarmoqlari rivojini hisobga olgan holda va anʼanaviy bezaklardan foydalangan holda tayyorlangan zamonaviy eksponatlar kiradi.
Taqdim etilgan ishlarning asosiy qismi ikkinchi guruh asarlarini o‘z ichiga oladi. Sopol va chinnidan yasalgan vazalar, ko‘zalar, to‘plamlar kabi buyumlar tayyorlangan bezaklarning nafisligi va o‘ziga xosligi bilan hayratga soladi. 12 ta hududning har birining o‘ziga xos kashta tikish texnikasi ham muzeyga tashrif buyuruvchilarda katta taassurot qoldiradi. Anʼanaviy uslubda tayyorlangan bezaklar, albatta, tashrif buyuruvchilarning ayollar yarmining eʼtiborini tortadi. G‘ayrioddiy o‘yma naqshlar bilan bezatilgan yog‘och mebellar, eshiklar va ustunlar eʼtibordan chetda qolmaydi.
Lekin ko‘rgazmaning mutlaqo barcha obyektlari bir jihatga ega – ularning har biri chizma yoki o‘ymakorlik uslubi va naqshida mutlaqo o‘ziga xosdir, ularning har biri usta qalbining bir parchasini, qo‘llarining iliqligini va o‘z hunariga bo‘lgan muhabbatini o‘zida mujassam etgan.