Alisher Navoiy nomidagi Davlat akademik katta teatri

Respublika musiqa va teatr hayotining asosiy faxri, mamlakatimizning yetakchi teatri, teatr va musiqa madaniyati isteʼdodlarini jalb qilish markazi – bunday taʼriflarning barchasi Alisher Navoiy nomidagi Davlat akademik katta teatri haqidadir. Teatr Toshkent shahrining markazida, Amir Temur nomidagi maydondan uncha uzoq bo‘lmagan joyda joylashgani, uning mahobatli binosi va ko‘plab soyali xiyobonlari hamisha ko‘plab fuqarolarni hordiq chiqarishga jalb qiladi. Teatr tarixi esa 100 yildan ortiq.

1920 yilda Turkiston xalq xonandasi, o‘zbek sovet teatr arbobi Muhiddin Qori-Yoqubov professional konsert etnografik ansambli tashkil etish g‘oyasi bilan chiqdi. 1929 yil noyabrda ansamblga O‘zbek musiqali teatri nomi berildi, Muhiddin Qori-Yoqubov uning direktori bo‘ldi, raqs guruhiga esa afsonaviy raqqosa, aktrisa va xoreograf Tamaraxonim rahbarlik qildi. Teatrning o‘z binosi yo‘q edi, shuning uchun uning butun truppasi XX asr boshlarida Tiflislik G.M. Sinsadze tomonidan qurilgan “Kolizey” sirk teatri binosida joylashgan edi.  Teatrning shakllanishi davrida u Toshkentdagi teatr faoliyati uchun yagona vakillik binosi edi. Va nihoyat, 1948 yilda O‘zbek musiqali teatri Alisher Navoiy nomidagi teatr deb qayta nomlandi, 1966 yildan esa Alisher Navoiy nomidagi Davlat akademik katta opera va balet teatri deb nomlandi.

Teatr uchun bino qurilishi 1939 yilda meʼmor Aleksey Щusev rahbarligida boshlangan. Ikkinchi jahon urushi yillarida qurilish 1942-1944 yillarda to‘xtatilib, so‘ngra eng yaxshi o‘zbek ustalari va yapon harbiy asirlari ishtirokida davom ettirildi. Qurilishning yakunlanishi va teatrning tantanali ochilishi 1947 yilda oktyabr inqilobining 30 yilligida bo‘lib o‘tdi.

Teatrga kirish mahobatli uch kamarli portal bilan ifodalangan, binoning o‘zi sayqallangan g‘isht bilan qoplangan, plintus va stilobat esa granitdan qilingan. Barcha ustunlar, ustunlar, deraza va eshiklar kulrang marmar bilan qoplangan. Shuningdek, bezakda oq chiziqlar va oltin chayqalishlar bilan qora marmar sezilib turadi.

Aleksey Щusev tasavvur qilganidek, u teatrni Alisher Navoiy sheʼrlarida bo‘lgani kabi katta marmar tobut sifatida ko‘rdi.

4 ta muza: rasm, raqs, sheʼriyat va arxitektura - ular tashrif buyuruvchilarni kutib olish bilan birga birinchi qavatda joylashgan teatrning asosiy foyesining devorlarini bezab turadi. Ikkinchi qavatda devorlar Alisher Navoiy g‘azallaridagi bosh qahramonlarga mos pannolar bilan bezatilgan. Xullas, mehmon Farhod va Shirinni, otda Iskandarni, Baxromgul va Diloromni, Layli va Majnunni har biridan tanib oladi.

Arxitektor tasavvuriga ko‘ra, teatrda O‘zbekiston hududlari: Toshkent, Xorazm, Farg‘ona, Termiz, Samarqand va Buxoroning meʼmoriy va badiiy anʼanalari va uslubini to‘liq aks ettiruvchi 6 ta yon foye mavjud. Birinchi qavatda Toshkent va Farg‘ona zallari joylashgan. Ikkinchisida - Buxoro va Samarqand zallari. “Buxoro” zalining o‘ziga xos jihati uning dizayni bo‘lib, unda anʼanaviy ganch o‘ymakorligi qo‘llanilgan, oyna asosiga o‘rnatilgan. Samarqand zali “islimi” deb ataladigan ganch bilan ikki qavatli o‘ymakorlik naqshlari bilan bezatilgan, bezakda gazgan marmaridan foydalanilgan. Uchinchi qavatda - yakuniy Termiz va Xorazm zallari. Termiz zali bir paytlar Termiz hukmdori saroyi bilan bir xil uslubda bezatilgan. Xiva zalining dizaynida esa ganchda anʼanaviy yog‘och o‘ymakorligi tasvirlangan.

Teatr zali 1440 kishini sig‘dira oladi, stend va ikki qavatdan iborat bo‘lib, uning dizayni sokin ranglar va zargarlik naqshlarida yaratilgan. Meʼmor Щusevning o‘zi bugungi kunda sahna pardalari va baxmaldan yasalgan qutilarda ko‘rish mumkin bo‘lgan naqshlarni chizgan.

Teatr binosi oldida katta favvora joylashgan bo‘lib, u dastlab mo‘ljallangan bo‘lib, anʼanaviy hovuz naqshlarini takrorlaydi.

1996 yilda teatr qurilishida ishtirok etgan yaponiyaliklar sharafiga teatr devoriga yodgorlik lavhasi o‘rnatildi.

2012 yildan 2015 yilgacha teatrda kapital rekonstruksiya qilindi, bino va favvora taʼmirlandi, ochilishga Yaponiya Bosh vaziri Sindzo Abe keldi.

Bugungi kunda teatr milliy va jahon klassik teatr sanʼatining barcha boy merosini to‘plagan. Sahnada opera, balet, bolalar asarlari sahnalashtiriladi. Teatr xorijiy elchixonalar bilan ham keng hamkorlik qiladi va xalqaro festivallarda ishtirok etadi, ochiq osmon ostidagi festivallar o‘tkazadi.

Kechqurun esa teatr devorlari yonida, favvoralar atrofidagi o‘rindiqlarda dam olayotgan shaharliklar va poytaxt mehmonlari yig‘ilishadi.