Shayhontohur ansambli

Toshkentning qoq markazida, to‘rtta markaziy ko‘cha oralig‘ida, daraxtlar soyasida uchta maqbaradan iborat noyob tarixiy obida – “Shayxontohur” ansambli joylashgan. Bu yerga tashrif buyurgan odamni go‘yoki zamonaviy Toshkentdan qadimiy vohaga, daraxtlar soyasida dam olgan Iskandar Zulqarnayn, Shayx Xovendi at-Toxur, buyuk Amir Temur va hatto bir marta ilhom olgani kelgan Sergey Yesenin davriga tushib qolganga o‘xshaydi.

Shaharning eng qadimiy binosi - Shayxontohur maqbarasi ushbu ansamblning markazi hisoblanadi. Uning muhitini yaxshiroq his qilish uchun siz bu joy haqidagi eng qadimiy afsonalar bilan tanishishingiz kerak. Qadim zamonlardan beri zamonaviy maqbara hududida zardushtiylar sig‘inadigan “abadiy hayot manbai” bo‘lgan hovuz bor edi. Afsonaga ko‘ra, Iskandar Zulqarnayn bu maskanda dam olgan, u ikki shoxli dubulg‘asiga suv tortib, uni yerga sepgan, shundan keyin Iskandarning Saurlari u yerda o‘sib chiqqan va keyinchalik Saur xiyoboni deb nom olgan. Bu uzoq yashaydigan daraxtlar “abadiy hayot manbai” bilan bir qatorda islomgacha bo‘lgan mahalliy aholi orasida ham sajda qilish obyektiga aylandi, bu yerda uzoq umr ko‘radigan daraxtlarga sig‘inish keng tarqalgan. Zardushtiylarning “Suv va olov” ibodatxonasi ham shu yerda joylashgan edi.

XIV asrda Shayx Xovandi at-Toxur saurlar bilan o‘ralgan buloq yonida dam olishni yaxshi ko‘rar edi. Seydlar avlodidan bo‘lgan Muhammad payg‘ambarning avlodi, Xoja Ahmad Yassaviy tariqatiga mansub so‘fiy Islom dinini yoyish maqsadida Turkistondan kelib, Toshkentda so‘fiylik sirlarini o‘rgangan. Toshkentliklar xotirasida u “donolarning eng donosi” bo‘lib qoldi, ular ham Shayx Xovandining so‘nggi vasiyatini bajardilar – uni hovuz yonidagi saurlar soyasiga dafn qildilar.

Shayx Hovandi at-Tohur vafotidan so‘ng Buyuk Amir Temur ushbu hayot baxsh etuvchi maskanga hiyobon soyasida asosan yaralanganidan keyin paydo bo‘lgan oyog‘idagi og‘riqdan najot topish uchun kelgan, Bu yerni ziyorat qilgandan keyingina oyog‘ining og‘rig‘i to‘xtadi, keyin buyuk amir Shayxontohur qabri ustiga maqbara qurishni buyurdi.

Maqbara ikki xonadan iborat bo‘lib, birinchisida – Shayxning o‘zi, ikkinchisida – xotini va o‘g‘li dafn etilgan. Qayta taʼmirdan keyin maqbara qiyofasi o‘zgarganiga qaramay, bir narsa o‘zgarishsiz qolmoqda - uning qabrida Iskandarning toshga aylangan Saurlaridan biri hozirgi kungacha saqlanib qolgan va maqbarani o‘rab turgan to‘qayning o‘zi XV asrda toshga aylangan.

Ansambldan yana bir maqbara – Qaldirg‘och bey maqbarasi o‘zining nostandart piramidasimon gumbazi bilan eʼtiborni tortadi. Asli hozirgi Qozog‘iston hududidan bo‘lgan mashhur voiz va qozi Tole-bi Alibequli sharafiga maqbara barpo etildi. Tolebiy Toshkentni 6 yil boshqarib, aholini dehqonchilikka, ilm-maʼrifatga, o‘troq hayotga chaqirib, boshqa xalqlardan eng yaxshi xususiyatlarni o‘zlashtirgani bilan ham mashhur.

Afsonaga ko‘ra, 1723 yilda aholi jung‘orlarning yurishidan xabar topgach, shoshilinch ravishda uylarini tark eta boshlagan. Tole-bi shaharda qoldi va uni jungor yurishiga boshchilik qilgan Galdanu Serenuning oldiga olib kelib, nega butun Tole-bi bilan birga shaharni tark etmaganligi haqida so‘rashganda, u o‘z yurtasini u yerda qo‘nim topgan qaldirg‘ochning o‘z jo‘jalari bilan uyasi borligi uchun buzib tashlamaganligini aytdi. Bu voqeadan keyin bosqinchi To‘la-bini kechirdi va uni hamma Qaldirg‘och bey deb ataydigan bo‘lishdi. Jungarlar zamonaviy Toshkent hududiga buddizmni singdirishga harakat qilishdi, ammo Tole-bi qarshilik ko‘rsatib, hududni bosqinchilardan ozod qildi.

Qaldig‘achbiy 93 yoshida vafot etdi va Shayhontohur qabristoniga dafn qilindi. Uning maqbarasining noodatiy, piramidasimon gumbazi 12 qirrali baraban ustida joylashgan bo‘lib, Tyan-Shan va Olatau tog‘ cho‘qqilariga taqlid qilib, dasht ko‘chmanchilarining tug‘ilgan yurtlarini ifodalaydi. Maqbara zali xoch shaklidagi 4 ta bo‘shliqdan iborat bo‘lib, uning burchaklarida aylana shaklidagi zinapoyalar va hujralar joylashgan. Qaldirg‘ach-bey qasri to‘rtburchak shaklda bo‘lib, asosiy zalning tepasida joylashgan. Binoning jabhasi deyarli astarlanmagan va gumbaz yonida faqat XV asrga oid stalaktitlar saqlanib qolgan. Maqbara atrofi va hovlisi bugungi kungacha saqlanib qolgan.

Shayhontohur ansamblining so‘nggi maqbarasi Mo‘g‘uliston Yunusxon maqbarasi hisoblanadi. Yunusxon ikki qudratli sulolani birlashtirgan bo‘lib, o‘zi Chingizxon avlodi, nabirasi esa Zahiriddin Muhammad Boburdir. Yunusxon Toshkent 4 dahaga bo‘lingan, bir-biri bilan doimo dushman bo‘lib turganda hukmdor bo‘ladi. 1784 yilda u 4 dahani birlashtirib, 25 yil davomida bu hududda hukmronlik qilib tinchlikka erishdi. Uning hukmronligi davrida Toshkent mustaqil bo‘lib, yollanma qo‘shinlar tomonidan qo‘riqlanadi. Keyinchalik, Yunusxon falaj bo‘lganligi sababli, hokimiyatni o‘g‘illariga topshirishga majbur bo‘ldi va o‘zi o‘limidan ikki yil oldin Shayx Hovandi at-Taxur qabristonidagi darvesh so‘fiy monastirida bo‘lib, keyinchalik u yerda dafn etilgan. Yunusxon vafotidan so‘ng uning o‘g‘illari otalariga hurmat belgisi sifatida Toshkentda maqbara qurdirdilar. Bu maqbara butun ansamblning eng kattasi bo‘lib, ikki qavatli hujrali, T shaklidagi xonaqo (so‘fiylar maskani, darveshlar va ziyoratchilar uchun boshpana) uslubidagi va Erondan tashqari butun Markaziy Osiyoda o‘xshashi yo‘q. Maqbara qo‘sh gumbazli bo‘lib, uning kirish qismi baland qirrali archa bilan bezatilgan. Maqbara tashqarisida mashhur “girih” ornamenti va xattotlik arab yozuvi bilan bezatilgan ancha zohidona ko‘rinishga ega. Maqbara eshigi 1930 yillarda buzib tashlangan masjiddan bu yerga ko‘chirilgan. Gumbaz arkasi ostida stalaktit shaklidagi muqarnaslar joylashgan. Maqbaraning o‘ziga xos jihati shundaki, eshik panellari orasiga o‘rnatilgan chang cholg‘u asboblari tufayli ular musiqaga aylanadi. Biroq Toshkent hukmdori Yunusxonning qabri topilmagan va uning qayerda ekanligi bugungi kungacha sirligicha qolmoqda.

Shayhontohur ansambli muhim meʼmoriy yodgorlik bo‘lib, uning devorlariga tegib, siz tarixga tegishingiz mumkin, chunki bu ansambl maqbaralarining devorlari tarix qanday yaratilganligini ko‘rsatgan.