Qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeyi
Toshkent shahrining Yunusobod tumanida, Bo‘zsuv kanali bo‘yida istiqlol yillarida ochilgan yodgorlik majmuasi, “Shahidlar xotirasi” deb nomlanib, noyob madaniy meros obekti. repressiya qurbonlari haqidagi maʼlumotlarni o‘z ichiga olgan.
Majmua 2002 yil 31 avgustda Prezidentimizning “Qatag‘on qurbonlarini xotirlash kunini belgilash to‘g‘risida”gi qaroriga muvofiq ochilgan.
Majmua 17 gektar maydonni egallaydi va park, rotonda va muzeyni o‘z ichiga oladi.
Majmua qurilishi uchun joy tasodifan tanlanmagan. Aynan shu yerda XX asrning 20-30 yillarida sanʼatkorlar, olimlar, adabiyot, siyosat va jamoat arboblari qatag‘on qilingan bo‘lib, ular orasida Abdurauf Fitrat, Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon kabi ko‘zga ko‘ringan maʼrifatparvarlar bor edi. Umuman olganda, o‘sha kunlarda 100 ming kishi qatag‘onga uchragan, shundan 13 ming kishi repressiyaga uchragan.
Qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeyi yodgorlik majmuasining asosiy bezaklaridan biridir. Klassik sharqona uslubda qurilgan, dastlab bir gumbazli bo‘lib, 400 m2 maydonni egallagan va uning ekspozitsiyasi 6 qismdan iborat. 2008 yil 5 mayda rekonstruksiya qilingan va ochilganidan so‘ng muzeyning maydoni ikki baravar ko‘paydi, uning binosi 2 ta osmon rangli gumbazlar bilan bezatilgan, muzeyning o‘zi esa yog‘och o‘ymakorligi bilan bezatilgan. Bundan tashqari, ayvon va yerto‘la qo‘shilgan bo‘lib, ko‘rgazma 10 ta bo‘limdan iborat. Shuningdek, muzey doimiy ravishda ilmiy-tadqiqot ishlarini olib boradi va uning ekspozitsiyasi muntazam ravishda to‘ldiriladi.
Bugungi kunga qadar ekspozitsiyadan qonli terror davri, mustaqillik uchun kurash, GULAG lagerlari, jadidlar va mustaqil O‘zbekiston erishgan yutuqlarga oid noyob hujjatlar va fotosuratlar o‘rin olgan.
Muzeyning 10 ta bo‘limida O‘zbekiston hududida chor Rossiyasi tomonidan O‘rta Osiyoni bosib olishdan to hozirgi kungacha bo‘lgan bosqichma-bosqich o‘zgarishlar aks ettirilgan.
Birinchi bo‘limda O‘rta Osiyo aholisining chor Rossiyasi tomonidan mustamlaka qilinishiga qarshi kurashi haqida so‘z boradi. Ikkinchi bo‘limda “Jadidchilik” deb nomlangan milliy maʼnaviy-madaniy tiklanish va maʼrifat harakati haqida ekspozitsiya taqdim etilgan. Uchinchi bo‘limda sovet davlati tomonidan qatag‘onlarning boshlanishi va Turkiston muxtoriyatining tugatilishi haqida hikoya qilinadi. O‘rta Osiyo aholisining zulm va qurolli qo‘zg‘olonlarga qarshiligi 4-bo‘limda bayon etilgan. Beshinchi bo‘limda «mulkdan mahrum qilish» va “kollektivlashtirish” siyosatining og‘ir oqibatlari haqida maʼlumotlar berilgan. Muzeyning oltinchi-to‘qqizinchi bo‘limida XX asrning 30 yillaridan 1980 yilgacha bo‘lgan qatag‘onlar bosqichma-bosqich tasvirlangan. O‘ninchi bo‘lim O‘zbekistonning tiklanishi va o‘zbek xalqining mustaqillik davrida erishgan yutuqlariga bag‘ishlangan.
Muzey atrofida go‘zal va sokin park maydoni mavjud bo‘lib, uning asosiy bezaklari 8 ta ustunga o‘rnatilgan rotonda hisoblanadi. Rotonda tojlari ko‘k gumbazli, uning ichida milliy uslubdagi naqshlar bilan bezatilgan va uch tilda, o‘zbek, arab va ingliz tillarida – “Vatan uchun kurashda halok bo‘lganlar xotirasi abadiy yashaydi” degan yozuv bor. Rotondaning ikki tomonida favvoralar joylashgan bo‘lib, ular orasida Bo‘zsuv kanali bo‘ylab go‘zal ko‘prik joylashgan.
Istirohat bog‘i, ayniqsa, kechki paytlari go‘zal bo‘lib, u chiroqlar bilan bezatilgan, shaharliklar ko‘plab o‘rindiqlarda o‘tirishadi, bolalar velosipedda, o‘smirlar kanal bo‘yida o‘tirishadi. Bu esa marhumlar xotirasi hamisha muqaddas ekanligi, ularning hayoti biz yashayotgan tinch-osoyishta Vatan uchun fido qilinganining yana bir isbotidir.