Xoja Zayniddin masjidi
Xo‘ja Zayniddin nomidagi Xonaqa masjidi Buxoro mahallalaridan birining soyali ko‘chalarida begonalar ko‘zidan yashiringan o‘rta asr meʼmorchilik sanʼati durdonalaridan biridir. Ulug‘vor binoning qurilishi tarixi XVI asr boshlariga to‘g‘ri keladi va ko‘plab sirlar va afsonalar bilan qoplangan. Hozircha masjidni kim qurgani maʼlum emas.
Rivoyatlardan biriga ko‘ra, masjidni Abdullaxon, boshqa biriga ko‘ra, mahalliy boy Do‘stboy qurdirgan, ammo bu maʼlumotlarning hech biri hozircha tasdiqlanmagan.
Hozirgi kunda Xoja Zayniddin ansambli masjid – xonaqoh va hovuzni o‘z ichiga oladi.
Xonaoa jomeʼ masjidi anʼanaviy uslubda markazida gumbaz bilan qurilgan. Bino tarkibiga Xoja Zayniddin qabri, musulmon boshlang‘ich maktabi (mekteb) binosi va bir qancha hujralar (hujralar) kiradi. Masjid binosi g‘ishtdan yasalgan supa ustida joylashgan bo‘lib, uning to‘rtta devori to‘rtta asosiy yo‘nalishga qaragan. Masjidning asosiy jabhasi janubiy jabha bo‘lib, uning bezaklari besh qirrali portal - sirlangan mozaika bilan bezatilgan tokcha bilan bezatilgan. Janubiy portaldan siz o‘yilgan eshiklar olib boradigan burchak xonalariga kirishingiz mumkin. Asosiy portalning qarshisida shimoliy portal joylashgan bo‘lib, ularning ikkalasi ham yog‘och ustunlar ustidagi ayvonlar bilan bog‘langan. Ayvon ustunlari muqarnas va bo‘yalgan pilasterlar bilan bezatilgani uchun tashrif buyuruvchilarning alohida eʼtiboriga sazovordir. Masjidning g‘arbiy jabhasi guzarga (kvartal) qaragan bo‘lib, bu fasadda har bir tashrif buyuruvchi masjidning boshqa tomonlariga xos bo‘lmagan tinchlik va yolg‘izlik muhitini his qiladi. Aynan gumbazli uyali fasad orqasida Xoja Zayniddin qabri joylashgan bo‘lib, u musulmonlar eʼtiqodiga ko‘ra kamtarona uslubda yasalgan va to‘rtburchak sag‘an bo‘lib, bir vaqtlar faqat avliyolar dafn etilgan joylar maxsus ustunlar – tumorlar bilan bezatilgan.
Masjidning bezaklari juda boy bezatilgan. Uning pastki qismi mozaik paneli bilan bezatilgan, keyinchalik u mehrobga aylanadi, gumbaz esa tojdir. Masjidning ko‘p sonli arklari “kundal” texnikasidan foydalangan holda gul bo‘yoqlari bilan bezatilgan, moviy fonda tilla bilan murakkab bezak chizilgan. Barcha devorlarning perimetri bo‘ylab va gumbaz tagida Qurʼondan olingan chiziqlar aks ettirilgan.
Masjid hovlisida avvallari Xoja Rahmatulloh nomini olgan madrasa talabalari foydalangan hujralar (hujralar) mavjud. Hujralar yonida anʼanaviy tahorat olish uchun bir necha xonalar (tahoratona) mavjud.
Masjid majmuasiga Buxorodagi eng qadimiy ajdaho og‘zi shaklida tosh bloklardan qurilgan hovuz kiradi. Uyning pardasi ham geometrik va gulli uslubdagi naqshlar bilan qoplangan.
Arxitektura ansambli bir necha bor qayta tiklangan. 1913 yilda rekonstruksiyaga Buxoro amiri Olimxon boshchilik qildi. Mustaqillik yillarida 2004 yilda ansambl obyektlari rekonstruksiya qilindi.
500 yildan ortiq vaqt mobaynida Xoja Zayniddin masjidi darveshlar boshpanasi, so‘fiylar yig‘inadigan maskan va har chorak masjid bo‘lib xizmat qilgan. Devorlari tarixiy voqealarga guvoh bo‘lgan mahobatli masjid binosi har qanday sayyoh va sayohatchini befarq qoldirmaydi, ammo shunga qaramay, ular donishmandlik, osoyishtalik va tinchlik muhitini o‘zida mujassam etgan.