Xoja Orif Ar Revgariy maqbarasi
Buxoro eng mashhur muzey shahri, tarix chorrahasi, O‘zbekiston hududida so‘fiylik shakllangan markaz, tasavvufning eng mashhur tasavvuf oqimlaridan biri – Xojag‘onning vatani va islom olamida yettita dunyoga mashhur pirning vatani (Tasavvuf domlalari). Xojagon taʼlimotining asoschisi Abdulxoliq G‘ijduvoniy, uning mashhur shogirdlaridan biri, O‘rta Osiyoning eng mashhur so‘fiysi Xoja Orif Revgariydir. Xalq uni Xoja Orif Moxi Tobbon deb ham atagan, bu esa “oy yuzli” deb tarjima qilingan.
Xoja Orif Revgariy 1165 yilda Buxorodan 38 km uzoqlikda joylashgan Revgar qishlog‘ida tug‘ilgan. Ulug‘ so‘fiy tasavvuf arboblarining barcha nomlari singari uning nomi ham rivoyatlar bilan qoplangan. Ulardan birining so‘zlariga ko‘ra, Xoja Orif o‘z taraqqiyotining eng boshida bozorda qo‘lida xarid bilan yurgan Abdulxoliq G‘ijduvoniyni uchratgan. Uning qadr-qimmatidan qoyil qolgan Xo‘ja Orif G‘ijduvoniyga o‘z yordamini taklif qiladi, u buni rad etmaydi. Xoja Orif oqsoqolni ko‘rgandan so‘ng Abdulxoliq G‘ijduvoniy bilan kechki ovqatga taklif qilinadi va oqsoqolni hurmat qilgani uchun bunday taklifni rad eta olmasdi. Kechki ovqat paytida Abdulxoliq G‘ijduvoniy bilan suhbatlashgan Xoja Orif u bilan birga o‘qish istagi borligini angladi. Xojag‘on farmoni bilan Xoja Orif Revgariyning yo‘li shunday boshlandi.
Xoja Orif yosh bo‘lishiga qaramay, juda tez orada tariqat ustozi bo‘lib, ustozi Abdulxoliq G‘ijduvoniy vafotidan so‘ng 35 yoshida Buxoroning yetti bazmining ikkinchisi va orden boshlig‘i bo‘ldi. Zamondoshlarining fikriga ko‘ra, u kamtarona turmush tarzini olib borgan va hamdardlik bilan ajralib turardi. Tashqi tomondan, tavsiflarga ko‘ra, u o‘rta bo‘yli, oy yuzli (qadim zamonlardan beri Sharqda oy erkaklar va ayollar uchun go‘zallik ideali hisoblangan), yuzida katta ko‘zlari va ingichka qoshlari ajralib turardi. Shuningdek, Xoja Orif so‘fiy shayxlar ichida eng taqvodori edi. U hayoti davomida hech qanday yozuv qoldirmagan. Biroq fors tasavvuf shoiri, so‘fiy shayxi Abdurrahmon Jomiy o‘zining “Nafahat ul-uns” va “Orifnoma” asarlarida Xoja Orif Revgariy hayotini, uning Xojagon tariqati rivojiga qo‘shgan hissasini tasvirlaydi. Xoja Orif baland ovozda zikr tarafdori bo‘lgan, bu esa boshqa dindorlarning zikrga eʼtiborini qaratish imkonini bergan.
Rivoyatlarga ko‘ra, Chingizxon bosqini paytida Xoja Orif vahima ichida shaharni tark etmay, to‘quvchilik dastgohida o‘z hunari bilan shug‘ullanganlardan biri bo‘lgan. Chingizxon Revgariyning uyiga kirib, o‘z ishlari bilan band bo‘lgan osoyishtalikdan hayratda qoldi. Chingizxonning qanday muvaffaqiyatga erishganligi haqidagi savoliga Revgariy shunday javob berdi: “Mening tashqi eʼtiborim ishga, ichki eʼtiborim esa haqiqatga qaratilgan. Men atrofimda sodir bo‘layotgan narsalar haqida qayg‘urish uchun kuch sarflamayman." Chingizxon bu javobdan taajjubga tushib, qishloq aholisiga tegmaslikka qaror qildi va bundan keyin Xoja Orif Buxoro aholisini bir necha bor Chingizxon qo‘lidagi muqarrar o‘limdan qutqarib qolgani uchun “Bilimlar boshlig‘i “Pishuva-i Orifon” deb ataldi.
Xoja Orif Ar Revgariy 1262 yilda vafot etgan va Buxorodan 40 km uzoqlikda joylashgan Shofirkonda dafn etilgan.
Bugun Buxoroning ikkinchi bayrami qabr toshining atrofida ayvonli hovli bor. 1977 yilda bu yerda masjid bunyod etilgan bo‘lsa, mustaqillik yillarida majmua obodonlashtirildi. Maqbara yaqinida O‘zbekiston hududida avliyoning dafn etilganidan dalolat beruvchi, tepasida beshta siluet va uchburchak bayroq tasvirlangan baland ustun o‘rnatilgan. Maqbara juda sodda, bezakda faqat pishiq g‘isht bor, bu esa dabdabaga intilmay, faqat Haqni bilishga intilgan Xo‘ja Orifning o‘zini noaniq xarakterlaydi. Uning so‘zlaridan biri: "Ahmoqlik - Yomon tasavvur uni topishga umid qilgan joydan biror narsani izlash demakdir. Darhaqiqat, uni hamma joyda o‘zingiz chiqarib olishingiz mumkin. ”