Shayboniylar maqbarasi
Samarqand Sharq gavhari, shoirlar, rassomlar, meʼmorlar, buyuk hukmdorlar shahri. Har bir ko‘cha tarix yodgorligidek bo‘lgan, o‘ziga xos rivoyatlarni so‘zlab beradigan, shamoli qadimiylik nafasini qamrab oladigan shahar. Shahar boy bo‘lgan ko‘plab meʼmoriy va tarixiy yodgorliklar orasida Registon markazida joylashgan Tilla Qori madrasasining sharqida Shayboniylar maqbarasi joylashgan. Maqbaraning tarixi XVI asrga borib taqaladi.
Muhammad Shayboniy, Shayboniylar sulolasining asoschisi, Buxoro xonligi xoni, Chingizxon avlodi, uning o‘g‘li Jo‘chi, Shibonxonning nabirasi. 1500 yilda u temuriylar ustidan g‘alaba qozonib, Samarqand va Buxoroni bosib olishga muvaffaq bo‘ldi. Keyinchalik u Toshkent, Xiva, Marv, Sharqiy Fors va G‘arbiy Afg‘onistonni qo‘shib olib, o‘z hukmronligi hududlarini kengaytirdi.
Muhammad Shayboniy mohir sarkarda bo‘lib, ko‘p vaqtini janglarda o‘tkazganiga qaramay, o‘z mamlakatida faol maʼnaviy-maʼrifiy tadbirlarni ham olib bordi. Buxoroning eng yaxshi madrasalarida aʼlo darajada taʼlim olgan Shayboniyxon temuriylar anʼanalarini davom ettirib, o‘zidan oldingi so‘fiy shayxlar va din arboblari xotirasini eʼzozlab, ko‘priklar, masjidlar, madrasalar, maqbaralar qurishni o‘z zimmasiga oldi. Uning eng muhtasham binolaridan biri kutubxonaga tutashgan Shayboniy Xon madrasasi hisoblanib, kitob va qo‘lyozmalarning boyligi bilan hayratlanarli edi. Ammo madrasa va kutubxona XX asrda Sovet Ittifoqining hokimiyatga kelishi bilan vayron qilingan.
Shuningdek, Zarafshon daryosi ustidagi ko‘prik qurdirgan bo‘lib, uning bitta g‘ishtli arki bugungi kungacha saqlanib qolgan.
Ulug‘ bobosi, ko‘chmanchi o‘zbeklar davlatining asoschisi Abdulxayrxon vafotidan so‘ng Shayboniyxon unga maqbara qurdirib, keyinchalik tez-tez borib turdi.
Muhammad Shayboniy ijodga begona emas edi. Shibani taxallusi bilan turkiy tilda sheʼrlar yozgan, uning to‘plami hozirda Turkiyaning Istanbul shahridagi To‘pqopi muzeyida namoyish etilmoqda. Uning yana bir qo‘lyozmasi “Bahr ul-bad” Londondagi muzeylardan birida saqlanmoqda.
Muhammad Shayboniyga "baxtli shoh" deb tarjima qilingan yana bir sheʼriy laqabni bobosi Abdulxayrxon bergan, ammo bunday laqab va ajoyib faoliyatga qaramay, xonning o‘limi qayg‘uli va shafqatsiz bo‘lib chiqdi.
Safaviylar sulolasidan bo‘lgan Eron xoni Ismoil I Shayboniyxonning g‘alabalaridan xavotirda edi, chunki u Muhammad Shayboniy bilan nafaqat siyosiy, balki diniy manfaatlar ham to‘qnash kelgan. Ismoil Safaviy Eronda shialik diniy qarashlarni yoygan. Muhammad Shayboniy sunniylik eʼtiqodi tarafdori bo‘lgan, biroq ayni paytda o‘z davlati hududidagi turli musulmon diniy jamoalarining barcha qarama-qarshiliklarini bostirgan, chunki uning asosiy eʼtiqodi: “Barcha musulmonlar birodardir” edi.
Shayboniyxonning xazariylar bilan bo‘lgan jangida yo‘qotganidan xabar topgan Ismoil I hujumga o‘tdi va Marv shahrini o‘rab oldi. Shahar bir oy qamalda qoldi, ammo taslim bo‘lmadi. Ismoil I taktikanii o‘zgartirish uchun chekinib, so‘ng Shayboniyxonga hujum qilishga qaror qildi. Ismoil Safaviy chekinganidan so‘ng, Shayboniyxon va boshqa zodagonlar Marvdagi muzokaralarda deyarli 30 000 qo‘shimchani kutishga va keyin Ismoil Safaviyga hujum qilishga qaror qilishdi. Biroq xon Oysha Sultonning suyukli rafiqasi (Mo‘g‘ulxonim) aralashib, Safaviylarga hujum qilishning yagona imkoni bu, agar ular jurʼat qilmasa, askarlarni olib, o‘zi hujum qilishini aytib, askarlarni sharmanda qiladi. Shundan so‘ng, qo‘shin oz bo‘lishiga qaramay, kengash Ismoil I qo‘shiniga zudlik bilan hujum qilishga qaror qildi. Hal qiluvchi jangda Shayboniyxon yutqazib, boshi kesilib o‘ldiriladi va uning boshi kesilgan jasadi Samarqandga dafn etiladi. Rivoyatlardan biriga ko‘ra, zolim Ismoil Safaviy Shayboniyxonning bosh suyagini tilla bilan to‘g‘rilab, undan qadah yasagan.
Xonning 1920 yillarda vayron bo‘lgan qabri ustiga maqbara va qabr toshlari o‘rnatilgan. Shayboniyxonning XVI asrga oid qabristoni hozirda Sankt-Peterburg Ermitajida namoyish etilgan.
Shayboniyxonning kelini, o‘g‘li Temur Sultonning rafiqasi Mihr Sultonxonim Shayboniyxon dafn etilgan joyda Daxma (oilaviy qabriston) qurishni taklif qiladi. Dafn inshooti daxma to‘rtburchak prizma shaklida qurilgan. Bu yerda Shayboniylar sulolasi vakillari va zodagonlar dafn etilgan. Bu yerda sulola vakillaridan Hamza Sulton, Shayboniyxonning qizi Shahrbonuxonim Mahdi Sulton dafn etilgan bo‘lsa, oxirgisi 1598 yilda o‘zaro urushda halok bo‘lgan Pirmuhammad Sulton dafn etilgan. Joyini ikki marta o‘zgartirgan daxma oxir-oqibat Registon maydonida qoldi.
Bugungi kunda sayyohlar buyuk sulola vakillarining qabrini ziyorat qilishlari mumkin, u o‘nta qabr toshlari bo‘lgan to‘rtburchaklar plita bilan ifodalanadi. Registon maydonidagi Tilla Qori madrasasining sharq tomonida zamon bilan kiyingan kulrang lavha joylashgan.