Sayfiddin Boxarziy maqbarasi
XIII asr boshlarida Movarounnahr hududi mo‘g‘ullar tasarrufida bo‘lib, Chingizxonning ikkinchi o‘g‘li — Chag‘atoy tasarrufiga o‘tgan. Shunday qilib, uzoq vaqt davomida Chag‘atoy avlodlari hukmronlik qilgan Chag‘atoy ulusi tashkil topdi. Ular hukmronligining deyarli bir yarim asrida meʼmorchilik, ijod va sanʼatda turg‘unlik hukm surdi, chunki Chag‘atoy ulusi doimiy harbiy bosqinlar joyi bo‘lgan. Faqat temuriylar hokimiyat tepasiga kelishi bilan, XIV asr oxirida Movarounnahrda shaharsozlik va sanʼat rivojlandi. Temuriylar davrigacha bo‘lgan tarixiy yodgorliklar ana shu sabablarga ko‘ra tarix va meʼmorchilikning noyob obyektlari sanaladi. Buxoro hududida ikkita shunday noyob yodgorlik mavjud: Buyan Qulixon maqbarasi va Sayf addin Boxarziy maqbarasi bir-biriga yaqin joylashgan va yagona ansamblni tashkil qiladi.
Buxoro shahridagi Fatxobod qishlog‘i bu yerda butun musulmon olamiga mashhur so‘fiy shayxi, shoir va ilohiyot olimi Sayf addin Boxarziyning qabri joylashganligi bilan mashhur bo‘lib, u xalq orasida “Shayx al Alam” deb atalgan. “Jahon shayxi” deb tarjima qilinadi. Uning yaqinida Chag‘atoy ulusi xoni Chingizid - Buyan Quli Xonning qabri joylashgan. Bir paytlar bu qabrlar joylashgan rabodning (shahar chekkasi) butun choragini faqat kubraviy tariqatiga mansub ko‘plab xonaqohlar (so‘fiylik maskanlari) egallagan.
Sayf ad Din Boxarziy 1190 yilda Buxorodan uncha uzoq bo‘lmagan Boxarz qishlog‘ida tug‘ilgan. U zo‘r diniy va huquqiy taʼlim oldi, so‘ng Buxoroni tark etib, Xorazmga boradi va u yerda so‘fiylik tariqati asoschisi Kubraviya, fors tasavvuf va ilohiyot olimi Najm ad Din Kubroning muridi (shogirdi) bo‘ladi. Uning eng iqtidorli shogirdlaridan biri Sayf ad Dina Boharziy Najmiddin Kubroni mahalliy aholi orasida tartib tariqatini (taʼlimotini) yoyish uchun vataniga jo‘natdi.
Sayfiddin Boxarziy 40 yil Buxorodagi Kubraviya ordeni xonaqoni boshlig‘i bo‘lgan. Mo‘g‘ullarning islomni qabul qilganligi uning xizmatlaridir. Mo‘g‘ullar bosqinida Sayfiddin Boxarziy mahalliy aholining mustaqilligini himoya qilgan, islomni qabul qilgan mo‘g‘ullar uning huzuriga fotiha uchun borishgan. Rivoyatlarga ko‘ra, Oltin O‘rda xonlaridan biri Berkexon Sayfiddin Boxarziy bilan uzoq suhbatdan so‘ng islom dinini qabul qilganlardan biriga aylanadi.
Sayfidin Boharziy isteʼdodli adib bo‘lib, uning taʼlimotining asoslari asarlarida o‘z aksini topgan. Uning yetti kitobi bugungi kungacha yetib kelgan bo‘lib, ulardan eng mashhurlari tasavvufiy ishq haqida arab va fors tillarida yozilgan “Ruboiyat” va “Sharh”dir.
1262 yilda Sayfiddin Boxarziyning yo‘li tugadi, u butun umri dvomida shu yerda mehnat qilgan xonaqoning yoniga o‘z izdoshlari tomonidan dafn etiladi. Bu hududning asosiy ziyoratgohiga aylangan va uning atrofiga doimo ziyoratchilarni to‘plagan qabr ustiga keyinchalik qabr qurilgan. 1358 yilda uning shogirdi Buyan Qulixon Sayfiddin Boxarziy qabri ro‘parasiga dafn etilgan.
XIV asr oxirida so‘fiy shayx qabri ustiga maqbara qad rostlagan bo‘lib, u hozirgacha Kubraviy ordenining makoni hisoblanadi. Ikki xonadan iborat maqbara o‘sha davr uchun murakkab va noodatiy arxitekturada qurilgan. Birinchi xona ziraatxona, ziyoratchilar namozxonasi, ikkinchisi gurxona, Sayfiddin Boxarziy qabri. Xonalarning har birida gumbaz bor, ammo o‘sha davrdagi ko‘pgina binolardan farqli o‘laroq, gumbaz ko‘k rangda emas, balki maqbaraning o‘zi kabi bir xil kuygan g‘ishtdan qurilgan.
Maqbaraning ichki qismida g‘ayrioddiy g‘isht ishlari ustunlik qiladi, mayolika yoki mozaika bilan bezatilgani yo‘q, lekin qurilish materialining o‘zi o‘ymakorlik bilan bezatilgan. Yog‘och qabr toshi o‘simlik rasmlariga boy bo‘lgan chizmalar bilan boyitilgan.
1980 yilda madaniy yodgorlikda keng ko‘lamli restavratsiya ishlari olib borildi, buning natijasida maqbaraga yon tomonlarida ustunli archa qo‘shildi va binoning sirti yangilandi.
Bugungi kunda O‘zbekiston hududidagi ikkita eng qadimiy maqbaraning meʼmoriy ansambli butun O‘zbekiston va dunyoning turli burchaklaridan tashrif buyuruvchilarni o‘ziga jalb etmoqda.