Said Amir al Kulol maqbarasi
Buxoro O‘zbekistonda islom dinining tasavvufiy, so‘fiylik oqimining shakllangan markazlaridan biridir. Shahar marvarid bo‘lib, unda “islom dinining olijanob, muqaddas shahri” degan nom bor. Tasavvufning yetti pirining shahri, vatani va qabri, ulardan biri hanafiy mazhabi (sunniy islomdagi to‘rtta kanonik huquqiy maktablardan biri), murshid (maʼnaviy ustoz), maʼnaviyat ustozi, naqshbandiya tariqati asoschisi Bahouddin Naqshband - Said Amir al Kulol.
Xojagon ordenining bo‘lajak shayxi, Aflotun va Arastuning bilimdoni Amir Kulol Buxorodan 11 km uzoqlikda joylashgan Suxar qishlog‘ida tug‘ilib, butun umrini o‘zi dafn etilgan joyda o‘tkazgan. Said Amir oilasi sayyidlar tarmog‘iga mansub bo‘lib, qizi Fotima va o‘g‘li Husayn orqali Muhammad payg‘ambarning bevosita avlodlari hisoblanadi. “Kulol” tahallusi Said Amirning mohir kulol bo‘lgani, hunarini puxta egallagani uchun olgan. Xalq uni “Kalon”, forschadan “Buyuk” deb tarjima qilgan.
Said Amir kurashni yaxshi ko‘rardi. Iqtidorli sportchi tez-tez Maydan deb nomlangan ringdagi musobaqalarda qatnashgan. Ana shunday musobaqalardan birida o‘sha paytda endigina 15 yoshda bo‘lgan Said Amir o‘zining bo‘lajak maʼnaviyat ustozi Bobo bilan Samasi sifatida uchrashdi.
Rivoyatlarga ko‘ra, Buxoroning yetti bazmidan biri, Xojagonning eng mashhur so‘fiy tariqatlaridan biri bo‘lgan maʼnaviyat ustozi Bobo Samashiy shogirdlari bilan birga kurash janglari bo‘lgan Maydonga tashrif buyurgan. Uning shogirdlari musobaqalarda qatnashishdan norozi bo‘lishdi, Bobo esa Samashi ochiqchasiga eʼlon qildi: "Bu sohada bir er kishi bor, uning yordami bilan ko‘plab imonlilar to‘g‘ri yo‘lni topadilar". Said Amir uning so‘zlarini eshitib, ortiga o‘girilib, Samashiyning nigohida Boboga duch keldi, shundan so‘ng buyuk so‘fiy shayx o‘rnidan turib ketdi. Ertasi kuni Amir Kulol uni izlab topib, shayxdan uni o‘ziga shogird qilib olishni so‘radi. Bobo as Samasi Said Amirni o‘ziga shogird qilib olishga rozi bo‘lgani uchun Said Amir kurashni tashlab, Suxar qishlog‘idan ustozi yashaydigan Samas qishlog‘igacha har kuni 25 km yo‘l bosib o‘tgan. Keyinchalik Bobo Samashiy sifatida Amir Kulolga o‘zining eng iqtidorli shogirdlaridan biri va Xojagon ordenining bo‘lajak boshlig‘i Bahouddin Naqshbandning maʼnaviy tarbiyasini ishonib topshiradi.
Zamondoshlari Amir Kulolni baland bo‘yli, baquvvat gavdali, keng yelkali, to‘q yuzli, kulrang soqolli odam sifatida taʼriflagan. O‘zining jismoniy baquvvatligiga qaramay, u kamtarin, muloyim va xushmuomala, eʼtiroz va qaysarlikdan yiroq edi. So‘fiy shayxi tariqat, shariat va maʼrifatdan tortib hamma narsani o‘zida jamlagan.
Rivoyatlarga ko‘ra, buyuk sarkarda Amir Temur bilan uchrashgan va uning ruhiy ilhomchisi bo‘lgan Said Amir bo‘lgan.
Said Amir Kulol maqbarasi meʼmoriy ansambliga: maqbara, minora, masjid, quduq va bog‘ kiradi.
Majmua hududiga ikkita gumbazli ark orqali kirish mumkin, undan tor yo‘lak maqbaraning o‘ziga olib boradi. Yo‘l chetlari bo‘ylab mevali daraxtlar va gulzor bog‘i cho‘zilgan. Pishirilgan g‘ishtdan qurilgan maqbaraga kiraverish peshtak bilan bezatilgan (balandligi binoning balandligidan oshib ketadigan qirrali vertikal to‘rtburchak ko‘rinishidagi boy bezatilgan portal uyasi). Peshtakning tepasi Qurʼon yozuvlari bilan bezatilgan, boshqa bezak yo‘q. Maqbaraning gumbazi ko‘k rangda bo‘lib, sirlangan g‘ishtlar bilan bezatilgan, nog‘ora tagida Qurʼondan bitilgan bitiklar yozilgan. Ansamblning masjid tepasida joylashgan ikkinchi gumbazi kuydirilgan g‘isht ranglarida, bezaksiz qurilgan. Maqbaraga olib boradigan eshiklar geometrik naqshlar shaklida yog‘och o‘ymakorligi bilan bezatilgan. Maqbaraning o‘zi ikki zaldan: namozxon (masjid) va shayx qabristonidan iborat bo‘lib, tosh qabr toshi va oq sarkofagdan iborat. Shayx dafn etilgan joyda uchburchak bayroq va tepasida beshlikning konturlari tushirilgan xoda bor. Bunday belgilarni uzoqdan ko‘rish uchun o‘rta asrlarda, muqaddas odamlarning qabrlariga o‘rnatish odat tusiga kirgan.
Maqbara ichi ancha toza, pol gilamlar bilan bezatilgan.
Maqbara ortida mevali daraxtlardan iborat katta bog‘ bor.
Bir paytlar tariqat oqsoqollaridan bo‘lgan Amirul Kulol shunday qoidaga amal qilgan: “Loyiq bo‘lgan har bir narsani o‘zingda emas, boshqalarda ko‘rish kerak. Va bularning barchasi o‘zingda ko‘ra olmaslikdir." Bugun bu so‘zlar butun musulmon olami uchun ayirma so‘zlardir.