Buyan Qulixon maqbarasi
XIII asr boshlarida Movarounnahr hududi mo‘g‘ullar tasarrufida bo‘lib, Chingizxonning ikkinchi o‘g‘li — Chag‘atoy tasarrufiga o‘tgan. Shunday qilib, uzoq vaqt davomida Chag‘atoy avlodlari hukmronlik qilgan Chag‘atoy ulusi tashkil topdi. Ularning davlatda hukmronlik qilgan deyarli bir yarim asr davomida arxitektura, ijod va sanʼatda turg‘unlik kuzatildi, chunki Chag‘atoy ulusi doimiy harbiy bosqinlar joyi bo‘lgan. Faqat temuriylar hokimiyat tepasiga kelishi bilan, XIV asr oxirida Movarounnahrda shaharsozlik va sanʼat rivojlandi. Temuriylar davrigacha bo‘lgan tarixiy obidalar ana shu sabablarga ko‘ra tarix va meʼmorchilikning noyob obyektlari hisoblanadi. Buxoro hududida ikkita shunday noyob yodgorlik mavjud: Buyan Qulixon maqbarasi va Sayf addin Boxarziy maqbarasi bir-biriga yaqin joylashgan va yagona ansamblni tashkil qiladi.
Buxorodagi Fatxobod qishlog‘i bu yerda butun musulmon olamiga mashhur so‘fiy shayxi, shoir va ilohiyot olimi, xalq orasida “Jahon shayxi” deb atalgan Sayf ad Din Boharziyning qabri borligi bilan mashhur. Yaqin atrofda Chag‘atoy ulusi xoni Chingizid - Buyan Quli Xonning qabri joylashgan. Bir paytlar bu qabrlar joylashgan rabodning (shahar atrofi) butun choragini faqat kubraviy tariqatiga mansub ko‘plab xonaqohlar (so‘fiy monastirlari) egallagan.
Uzoq vaqt davomida amir Qozog‘xonning qo‘g‘irchog‘i hisoblangan Buyan Qulixon o‘n yil davomida Buxoroni boshqargan. Movarounnahr hududida qadimdan butparast hisoblanib, shomonlarga sig‘inib kelgan mo‘g‘ullar so‘fiy shayxlariga katta hurmat bilan munosabatda bo‘lganlar. Shu munosabat bilan ularning aksariyati islomni qabul qila boshladilar. Buyan Qulixon buyuk so‘fiy shayxlaridan biri Sayf ad Din Boharziyning shogirdi bo‘lib, yangi dinni birinchilardan bo‘lib qabul qilgan. Buyan Qulixonning taqvodorligidan dalolatdirki, o‘sha davrda zarb qilingan tangalar bo‘lib, ularda “Sulton Buyan Quli Bahodirxon ulug‘, Olloh saltanatini uzoq qilsin” deb o‘yib yozilgan. 1358 yilda Qozog‘on o‘ldirilganidan so‘ng hokimiyat uning o‘g‘li Abdullohning qo‘liga o‘tadi va afsonaga ko‘ra, Buyan Quli Xonni xotiniga bo‘lgan muhabbati tufayli o‘ldiradi.
Xon o‘zi hurmat qiladigan Sayf addin Boxarziy qabri ro‘parasiga dafn etilgan, u yerda hozirgacha saqlanib qolgan va O‘zbekistonning noyob madaniy meros obyektlaridan biri bo‘lgan maqbara barpo etilgan.
Burchaklarida yarim doira ustunlari bo‘lgan kubik maqbara ikki zaldan iborat bo‘lib, unga kirish maqbaraning sharqiy tomoni orqali o‘tadi. Kirish joyi anʼanaviy o‘rta asrlardagi O‘rta Osiyo uslubida ishlangan bo‘lib, peshtak bilan bezatilgan (balandligi binoning balandligidan oshib ketadigan vertikal to‘rtburchak ko‘rinishidagi, qirrali kamar ko‘rinishidagi boy bezatilgan portal uyasi) terakota plitalari bilan bezatilgan.
Bino pishiq g‘ishtdan qurilgan bo‘lib, uning jabhasi polixromli kulolchilik, geometrik va gul naqshli uch rangli kloisonne mayolika, shuningdek, kufiy yozuvlari bilan bezatilgan. Naqshning hajmi taqillatishda bo‘rttirma o‘ymakorligi bilan beriladi.
Osmon rangli gumbazni o‘rab turgan birinchi zal imonlilar tomonidan ibodat qilish uchun xizmat qiladi va namoz zali deb ataladi. O‘lchami kichikroq bo‘lgan ikkinchi zalda Buyan Quli Xonning qabri joylashgan bo‘lib, uning qabri toshi mayolika bilan bezatilgan.
Birinchi zalning gumbazi ichkaridan nafis uyali tromplar bilan bezatilgan (gumbaz tagida asal qoliplari shaklidagi kemersimon kamar bo‘shliqlar – muqarnaslar).
Maqbara devorlarida o‘tish joylari - binoning tomiga olib boradigan galereyalar mavjud.
XIV asr meʼmoriy yodgorligi butun dunyodan sayyohlar va dindorlarni o‘ziga jalb qiladi.