Abu Mansur Moturidiy maqbarasi
Abu Mansur Muhammad ibn Muhammad ibn Mahmud al Moturidiy as-Samarqandiy IX asr oxirida Samarqandda tug‘ilgan. U islomning muhim namoyandalaridan biri, islom ilohiyotchisi, ilohiyot olimi, musulmon huquqshunosi (fiqh), Qurʼon tarjimoni (mufassir) va mutafakkirdir. U sunniy islomdagi to‘rtta huquqiy maktablardan biri bo‘lgan Hanafiy mazhabining tarafdori edi. Eng muhimi, u islomdagi dogmatik-falsafiy oqim, kalomlik sunniy mazhabi bo‘lgan maturidizm asoschisi (eponimi) sifatida tanilgan. Bu oqim islomning dogmalarini talqin qildi. Uning asosiy qoidalari Qurʼonning muqaddas yozuvlarini oqilona talqin qilish, ikki qarama-qarshilik o‘rtasida tanlov erkinligi, diniy marosimlarga rioya qilish emas, balki Xudoni og‘zaki tan olishga ishonish edi.
Abu Mansur Moturidiy Samarqandda tahsil olgan, keyinchalik o‘zi ham shu yerda saboq olgan.
O‘limidan so‘ng, 944 yilda Samarqanddagi Chokardiz qabristoniga dafn etilgan bo‘lib, u yerda 3000 dan ortiq ilohiyot olimlari ham dafn etilgan. O‘limidan so‘ng 1940 yilda vayron bo‘lgan qabri ustiga qabr toshi o‘rnatilgan.
2000 yilda buyuk musulmon dinshunos olimi, O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti Islom Karimov Moturudiy tavalludining 1225 yilligi munosabati bilan vayron bo‘lgan qabr toshi o‘rniga maqbara qurish tashabbusi bilan chiqdi. Xullas, ko‘hna Samarqand shahrining markazida, Registon maydonidan uncha uzoq bo‘lmagan joyda o‘zining go‘zalligi bilan hayratlanarli Abu Mansur Moturidiy maqbarasi paydo bo‘ldi.
Darvozalar maqbara hududiga olib boriladi, ark shaklida, pishiq g‘ishtdan qurilgan va gulli bezaklar ko‘rinishidagi turli ko‘k va sariq rangdagi mayolika bilan bezatilgan. Ark ikki ustun ustida, shuningdek, kuygan g‘ishtdan qurilgan. Ark ostida qora soxta darvoza bor, maqbara perimetri atrofida xuddi shu uslubda panjara qilingan. Darvoza olib boradigan bog‘ning markazida har bir devorining uzunligi 12 metr bo‘lgan kvadrat shaklidagi maqbara joylashgan. Maqbara kuydirilgan g‘ishtdan qurilgan, uning burchaklarida ustunlar joylashgan, fasadlari mayolika naqshlari, mozaika va ganch o‘ymakorligi bilan bezatilgan. Fasadlarda joylashgan derazalar yog‘och panjaralar bilan bezatilgan, maqbara ichiga o‘yilgan yog‘och eshiklar kiradi. Maqbara gumbazi ko‘k rangli, yarim sharsimon, qo‘sh, tashqi qismi qovurg‘ali. Gumbaz mayolika bilan bezatilgan, baraban 24 ta kamar bilan bezatilgan. Maqbaraning o‘zi balandligi 12 metr, gumbaz bilan birga - 15 metr.
Maqbara ichida marmardan yasalgan oq qabr tosh shaklidagi oq qabr toshi joylashgan. Qabr toshiga ilohiyot olimining so‘zlari o‘yib yozilgan.
Maqbaraning umumiy maydoni 4 gektarni tashkil etadi. Maqbaraning o‘zi qurilishidan tashqari, uning bog‘ida boshqa ilohiyot olimlarining qabrlari joylashgan. Demak, maqbaraning g‘arbida gumbazli kichik bino, shimolda esa IX-XVIII asrlarga oid qabr toshlari tushirilgan sufa joylashgan. Bog‘da ziyoratchilar va sayohatchilar bemalol o‘tirishlari mumkin bo‘lgan pavilyonlar mavjud.
Abu Mansur Moturidiy maqbarasi Samarqandda O‘zbekiston mustaqillik yillarida barpo etilgan binolardan biri bo‘lsada, u o‘zining ko‘rkiga ko‘ra eski meʼmoriy ansambllardan aslo qolishmaydi.