Abdi Darun maqbarasi
Abdi Darun maqbarasi Samarqanddagi eski qabristonda joylashgan diniy va maʼnaviy-maʼrifiy ahamiyatga ega memorial ansambl hisoblanadi. Bu Markaziy Osiyoda joylashgan islomning eng ardoqli ziyoratgohlaridan biridir.
Maqbaraning tarixi IX asrdan boshlanadi. Aynan shu davrda hozirgi Samarqand hududida o‘sha davrning eng mashhur qozisi, Xoji Abdi deb ham atalgan Abd-al Maziddin yashab ijod qilgan. Samarqandning eng hurmatli qozilaridan biri, shariat bilimdoni, or-nomus va vijdon qonunlari bilan yashagan halol va adolatli inson. Ayrim manbalarga ko‘ra qozi xalifa Usmon, demak, Muhammad payg‘ambar avlodlaridan bo‘lgan. Uning o‘limi taxminan 861 yilga to‘g‘ri keldi va u o‘z mulkining hovlisiga dafn qilindi. Vaqt o‘tishi bilan boshqa shaharliklar uning kamtarona dafn etilgan joyi atrofida dafn qilishni boshladilar. XII asrda, so‘nggi saljuqiylar sultoni — Sanjar Xoja Abdi vafotidan uch asr o‘tgach, unga bag‘ishlab sakkiz qirrali nog‘ora ustida turgan, tepasi gumbazli kvadrat shakldagi maqbara qad ko‘tardi. Xoja Abdi qabri atrofida ko‘p dafn etilganligi sababli Sulton tomonidan loyihalashtirilgan maqbara juda kichik bo‘lib, uning ichida faqat qozi qabri joylashgan edi.
Shunday qilib, XII asrdan XX asrgacha bo‘lgan davrda shahar qozi qabri atrofida katta qabriston shakllangan bo‘lib, Sulton Sanjar tomonidan maqbara qurilganidan keyin birinchi marta XV asrda Amir Temurning nabirasi Mirzo Ulug‘bek tomonidan rekonstruksiya qilingan. U maqbara atrofini tozalashni, unga xonaqoni – portal va gumbazli anʼanaviy so‘fiylar maskani biriktirishni buyurdi. Shuningdek, uning farmoni bilan ko‘p asrlik chinorlar yonida to‘rtburchak shakldagi uy qurilib, uning yonida kichik maishiy xonalar barpo etildi.
Maqbaraning navbatdagi rekonstruksiyasi XIX asrda bo‘lib o‘tgan, o‘shanda maqbaraning g‘arbiy tomonida masjid qurishga qaror qilingan, biroq u XX asr rekonstruksiyasidan omon qolmagan. Shuningdek, XIX asrda maqbara yonida minora qurilgan, majmuaning shimoli-g‘arbiy qismida Xo‘ja Abdi dafn etilgan joyga olib boruvchi darvozalar o‘rnatilgan.
1905 yilda maqbara qoshida madrasa qurilib, XIX asrga oid masjid o‘rnida keng ayvonli yangi masjid binosi qurishga qaror qilingan. Shu bilan birga, uy rekonstruksiya qilindi, u yangi sakkiz burchakli shaklga ega bo‘ldi.
Bugungi kunga qadar Abdi Darun ansamblining markazi XII asrga oid maqbara bo‘lib, bundan tashqari maqbarada xonaqoh, so‘ngra masjid, madrasa mavjud bo‘lib, ularda to‘rtta hujra (madrasa talabalari uchun xona) va bir minora. Masjidni bezashda uning tomini ushlab turadigan va ayvonlarni tashkil etuvchi yog‘och ustunlar qayd etilgan va masjid devorlarini bo‘yashda diqqat bilan tashrif buyuruvchi uni qurgan ustalarning ismlarini aniq aytib beradi. Ayvonlarning shifti yog‘och bo‘lib, ganch uslubida polixrom yozuvida chizilgan. Madrasa qarshisida guzar (choraklik) masjidi bor. Maqbara devorlari hech qanday bezakdan butunlay xoli bo‘lib, qo‘sh gumbazi epigrafik bezaklar bilan bezatilgan. Maqbara yonidagi xonaqo sirlangan g‘isht bilan bezatilgan, portallari esa girih uslubida geometrik naqshlar bilan bezatilgan. Xonaqo devorlarining markazida mozaikali ko‘k rangli geometrik panno joylashgan.
Eʼtiborlisi, tojik tilidan “darun” so‘zi ichki, “berun” esa tashqi maʼnoda tarjima qilingan. Demak, “Abdi Darun” ansambli shahar ichida, uning o‘rta asr devorlari ichida joylashgan. Yana bir “Abdi Berun” ansambli Samarqand shahar devorlaridan tashqarida, qozi shahrida ham hurmatli Xoja Abdining ukasi dafn etilgan.
Markaziy Osiyodagi eng qadimiy islom ansambllaridan birining boy tarixi Temuriylar davlati poytaxti, Sharq durdonasi – ko‘hna Samarqand shahri aholisi va mehmonlarining eʼtiborini doimo o‘ziga tortadi. Xalq orasida Islomning ulug‘ bayrami – Qurbon Hayta kuni butun majmuani 7 marta aylanib o‘tgan kishi Hajni ado etgan hisoblanadi degan aqida bor.