Xoja Mahmud Fag‘naviy maqbarasi

                                                                                                                                                                                                                                                                   "Odamlar uxlaydilar, o‘lganlarida esa uyg‘onadilar"

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               Ali ibn Abu Tolib.

Buxoro hozirgi O‘zbekiston hududidagi so‘fiylik beshiklaridan biri, yetti pir (tasavvuf ustozlari)ning vatani va islom olamida mashhur Xojagon tariqatiga asos solgan maskandir. Ana shunday bayramlardan biri buyuk Xoja Orif Ar Revgariyning shogirdi Xoja Mahmud Fag‘naviy edi. Yetti Buxoroning uchinchisi.

Xo‘ja Mahmud Buxorodan 20 km uzoqlikda joylashgan Fag‘naviy qishlog‘ida tug‘ilgan. Uning tug‘ilgan sanasi aniq maʼlum emas, ammo ko‘plab tadqiqotchilar bu 1227 yil ekanligiga qo‘shilishadi. Zamondoshlari uni o‘rta bo‘yli, doim tabassum qiladigan va odamlarga yordam berishga ochiq odam sifatida taʼriflagan. Qalin qora soqol uning yengil, deyarli oppoq terisini yo‘lga qo‘ydi va oq salla o‘zgarmas atribut edi, ularsiz u omma oldida ko‘rinmasdi. Uning feʼl-atvori xotirjam edi va umuman jahldor emas edi. O‘z davrining eng mashhur so‘fiysi, taqvodor va solih, Movarounnahrning eʼtirof etilgan hokimiyati, Orif Ar Rivg‘ariy izdoshlarining eng mukammali.

U duradgorlikni mohirlik bilan egallab, umrining oxirigacha shulardan tirikchilik qilgan. Ulug‘ bayramlarning barcha nomlari singari Mahmud Fag‘onaviy nomi ham ko‘plab rivoyatlarda gavdalanadi. Ulardan birining so‘zlariga ko‘ra, Mahmud Fag‘naviy nafaqat qurilish ishlari bilan shug‘ullangan, balki bog‘lar barpo etgan, uyida esa juda ko‘p mevali daraxtlar bo‘lgan. Xullas, qish kunlarining birida Buxoro xoni huzuriga muhtaram mehmon keladi va xon Mahmud Fag‘naviyning bog‘lar barpo qilayotganini bilib, uyiga meva so‘rab: “Agar moʻjizakor bo‘lsang, moʻjiza ko‘rsat” deb xabarchi yuboribdi. Buxoro qishlarida sovuq va yangi mevalarni topish deyarli mumkin emas, bog‘bonlar daraxtlarni sovuqdan himoya qilib, ularni tuproq bilan qazishdi va shu bilan ularni muzlashdan saqlab qolishdi. Biroq Xo‘ja Mahmud elchini o‘z bog‘iga yetaklab, anjir daraxti (anjir) o‘sgan tepalikka qo‘lini tiqdi va xabarchini hayratga solib, yangi anjirni sug‘urib oldi.

Xoja Mahmud Fag‘naviy Xojag‘on ordeni boshida turishidan oldin ham masjidda ko‘p vaqtini tanho o‘tkazgan. U baland ovozda zikr qilish tarafdori bo‘lib, buni shunday asoslab bergan: “Men uxlayotgan, dunyo hayotiga sho‘ng‘ib ketgan odamni uyg‘otishni, g‘aflat paytida Allohga yuzlanishga, haq yo‘liga – tariqatga borishga chaqirib, sidqidildan Xudoga tavba qilishni istardim. Zero, tavba qilishgina kechirim va saodatning kaliti, baxtning belgisidir”.

Buxoroning yetti bayramining uchinchisiga Muhammad Orif Ar Revgariydan keyin Xojagon boshchilik qilgan. Uning shogirdlari mashhur so‘fiylar Xoja Ali Romitoniy bo‘lib, keyinchalik u Xojagonga to‘rtinchi pir bo‘lib, mashhur Amir Kulolning ukasi Amir Xurd Vabkadiyalar edi.

Turli manbalarda Mahmud Fag‘naviy vafot etgan yil turlicha, yaʼni 1286 yildan 1317 yilgacha ko‘rsatilgan. U shogirdlari tomonidan o‘zi tug‘ilib o‘sgan qishlog‘ida, bugungi kunda Anjirbog‘ deb ataladigan joyda dafn etilgan.

Mahmud Fag‘naviy ansambli tarkibiga maqbara, masjid, quduq va hovuz kiradi.

Yodgorlik majmuasi uch kamarli ark bilan boshlanadi, uning markaziy kirish qismi bog‘lar bilan o‘ralgan yo‘lga olib boradi. Mehmon shu yo‘ldan o‘tib, ancha sodda uslubda kuydirilgan g‘ishtdan qurilgan maqbaraga keladi. Zinalar maqbaraga kirishga olib boradi. Maqbaraning ichki bezagi ham o‘zining zohidligi bilan ajralib turadi, ammo boshqa ko‘plab mashhur so‘fiylarning qabristonlari kabi. Maqbaraning ichki devorlari oq rangda, anʼanaviy panjar uslubida ishlangan deraza teshiklari mavjud. Maqbara markazida qabr toshi ko‘tarilgan. Maqbara yonida oddiy uslubda ishlangan masjid ham oddiy oq devorlar va uch tomoni ayvonlar bilan bezatilgan. Majmua markazida hovuz bor va undan unchalik uzoq bo‘lmagan joyda, xalq eʼtiqodiga ko‘ra, muqaddas suv oqadigan quduq bor. Yodgorlik majmuasi atrofida anjir daraxtlaridan iborat zich bog‘lar mavjud. Majmua ortida qabriston joylashgan.

Yodgorlik majmuasi ko‘p asrlar davomida butun islom olamidan sayyohlarni o‘ziga jalb etib, so‘fiy olamining eʼtirof etilgan nufuziga taʼzim qilib, uning duosini olmoqda.

                                                                                                                                                                                                                                                             “Bizning ilmimiz bu dunyo ilmi emas, u olamlar ilmidir”.

                                                                                                                                                                                                                                                                                                          Xoja Mahmud Anjir Fag‘naviy.