Abdi Birun majmuasi
Said Abd-i ibn Yoqub IX asrning taniqli Samarqand qozisi (sudyasi), qizi Ruqoiya orqali Muhammad payg‘ambarning bevosita avlodlaridan bo‘lgan. Samarqand qozisi o‘zining halolligi, solihligi, qadr-qimmati bilan mashhur bo‘lib, yordamga muhtojlarni hech qachon rad etmasdi. Xalq uni hurmat qilib, Xoja Abdi deb atagan. 861 yilda vafotidan keyin Samarqand shahar darvozasi tashqarisida, Oqmachit degan qishloqdagi kichik qabristonga dafn etilgan.
Uning vafotidan keyin Said Abd-i ibn Yoqub qabriga ko‘plab ziyoratchilar oqib kela boshladilar. Uning shaxsiga sig‘inish IX-X asrlarda rivojlandi. Shu sababli Saljuqiylar saltanatining so‘nggi sultoni Sulton Sanjar qoziy qabri yonidagi hududni obodonlashtirishga qaror qiladi.
Biroq 1220 yilda mo‘g‘ullar bosqinidan so‘ng shaharning ko‘p qismi Abdi Birun majmuasi kabi xarobaga aylangan.
Faqat XVII asrda qozi qabri yaqinidagi hudud yana obodonlashtirildi. 1630 yilda Buxoro amiri Imomquli xonining vaziri Nodir devon-begi Abd-i ibn Yoqub qabrida memorial ansambl qurishga qaror qiladi. Nodir devon-begi ko‘zga ko‘ringan xayrixoh va qozi bo‘lib, uning tashabbusi bilan Namozgoh masjidi, Nodir devon-begi ansambli, Abdi Birun majmuasi kabi meʼmoriy obidalar barpo etilgan. Buxoro amirining ulug‘ kishisi qabr atrofida g‘ishtdan devor o‘rnatgan, uning ichida daxma (anʼanaviy dafn inshooti) bo‘lgan. Keyinchalik bu yerga xonaqo (so‘fiylar maskani), masjid, kvadrat hovuz (suv ombori) qo‘shilgan, g‘isht devori tosh devor bilan almashtirilgan.
Tojik tilidan “birun” “tashqi” deb tarjima qilingan va “darun” tarjimada “ichki” degan maʼnoni anglatadi. Eʼtiborli jihati shundaki, shahar devorlaridan tashqarida joylashgan Xoja Abdi Birun majmuasidan tashqari shahar ichida yana bir majmua – Xoja Abdi Dorun bor. Bu ikki majmua afsonalar bilan bog‘langan. Rivoyatlardan birida aytilishicha, “Abdi Dorun” va “Abdi Birun” ansambllari ikki aka-uka sharafiga qurilgan, har ikkisi ham qozi bo‘lgan va bir oiladan bo‘lgan. Boshqa bir afsonaga ko‘ra, ikkala majmua ham bir shaxs sharafiga qurilgan. Abdi Darun majmuasi shahar qozining haqiqiy dafn joyi bo‘lib, Abdi Birun ansambli ziyorat qilish uchun qurilgan, chunki bayram kunlari Abdi Darun majmuasi ko‘p sonli ziyoratchilarni sig‘dira olmas edi.
Bugungi kunda, 2000 yilda rekonstruksiya qilinganidan so‘ng, Xoja Abdi Birun ansambli 4000 m2 maydondagi inshootlar majmuasi bo‘lib, unga portalli darvoza orqali kiriladi. Majmua ichida ko‘zni qamashtiradigan birinchi bino alohida dafn hovlisi bo‘lib, uning bir tomonida darvoza, qolgan uch tomonida figurali panjaralar joylashgan. Dafn hovlisi ichida to‘g‘ri burchakli marmar stilobat ustida turgan sagan (qabr tosh) shaklidagi dahma bor. Bundan tashqari, majmua tarkibiga yog‘och o‘yilgan ustunlar ustidagi ochiq ayvon ko‘rinishidagi yozgi masjid kiradi, uning g‘isht devorining markazida mehrob (mo‘minlarning Kaʼbaga yo‘nalishini ko‘rsatadigan ibodat joyi) joylashgan. Ansamblning yana bir obyekti xonaqo (so‘fiylar maskani) bo‘lib, uning kirish qismi ham portal bilan bezatilgan, gumbazi esa gumbazdir. Xonaqoga 2 ta kirish joyi bo‘lib, ulardan biri peshtoq bilan bezatilgan (to‘g‘ri burchakli portal, O‘rta Osiyoning ko‘pgina yodgorliklariga xos bo‘lgan, binoning balandligidan ancha baland va qirrali ravoqli). Peshtoq sirlangan g‘ishtlar bilan geometrik naqsh shaklida, girih deb nomlangan. Xonaqoning ikkinchi kirish eshigi ark va yon tomonlari ayvon shaklida. Qolgan ikkita fasadi yassi. Xonaqo timpanumlari gul naqshlari shaklidagi mozaikalar bilan bezatilgan. Xonaqoning ichki zallari xoch shaklida joylashtirilgan, zallarning burchaklarida hujralar (qirq kunlik namoz o‘qiladigan xonalar), xonaqoning devorlaridan birida mehrob ham joylashgan. Xonaqo gumbazi ko‘k rangda, sharsimon shaklda, silindrsimon baraban ustiga qurilgan, oktaedr asosida qurilgan. Gumbaz nog‘orasi epigrafik naqsh bilan bezatilgan, sakkizburchakda esa anʼanaviy girih joylashgan.
Ansambl hovlisida kvadrat uy joylashgan. Bundan tashqari, majmuaning oxirgi restavratsiyasidan so‘ng, 2000 yilda bu yerda minora qurilgan.
Xoja Abdi Birun majmuasi Samarqand shahri chekkasida joylashgan yodgorlik va madaniy yodgorlik bo‘lib, O‘rta Osiyodagi eng yirik o‘rta asr ansambllaridan biridir.