Baland masjid
Buxoro Shayboniylar davlatining poytaxti, o‘rta asr meʼmorlar sanʼatining hodisasi va namunasidir. Butun O‘rta Osiyoda meʼmorchilik va meʼmorchilik rivojiga aynan Buxoro meʼmorchilik maktabi katta taʼsir ko‘rsatgan.
Ana shunday tarixiy meʼmoriy-madaniy obyektlardan biri Buxorodagi eng qadimiy masjidlardan biri bo‘lib, uning yoshi 500 yildan oshgan – Oliy masjid yoki Baland masjididir.
Oliy masjid Alisher Navoiy davrining oxiri va O‘zbek xonligi davrining boshlariga oid meʼmorlik va meʼmorlik yodgorligi hisoblanadi. Binoning xarakterli baland tosh poydevori tufayli u “baland” deb ataladi.
Masjid XVI asr boshlarida Buxoroning boy guzarlaridan birida (kvartal) qurilgan. Masjid guzar masjidlari uchun anʼanaviy uslubda qurilgan bo‘lib, ikki qismdan – yoz va qishdan iborat.
Qishki qismi kub shaklida bo‘lib, shifti soxta bo‘lib, bu chorak masjidga xos xususiyat bo‘lib, u masjidning yozgi qismi hisoblangan G harfi shaklidagi ayvon bilan o‘ralgan.
Masjidning ichki ko‘rinishi o‘zining ko‘rkamligi bilan ko‘zga tashlanadi. Pishirilgan g‘ishtdan qurilgan masjidning boy intererida koshinli mozaik bezaklari, ganch, sir va yog‘ochga bo‘yalgan rasmlari ustunlik qiladi. Masjid devorlaridan biri mehrob uyasi (mo‘minlar uchun Kaʼbaning yo‘nalishini ko‘rsatuvchi tokcha) bilan bezatilgan, minbar (masjid imomi naql qiladigan minbar) ham mavjud. Mehrob va masjid devorlari ko‘k-yashil rangli kashin mozaikalari bilan bezatilgan, zarhal bilan bo‘yalgan. Rasmda “suls” xattot yozuvida ishlangan arab harflari bilan ligatura ustunlik qiladi. Devorlarning bezaklari gullar va o‘simliklarning yashil qismlari, “kundal” uslubida mo‘l-ko‘l zargarlik va oltin bilan bo‘yalgan olti burchakli sirlangan plitka qo‘shimchalari bilan ifodalanadi. Yorqin, boy gulli bezaklari tufayli masjid devorlari bo‘yalgan gilamga o‘xshaydi.
Masjid shifti yog‘och taxtalardan yasalgan, bezaklar va kichik yog‘och gumbazlar bilan bezatilgan.
Tashqarida masjid ayvonlari yog‘och ustunlar ustida turadi, ular tepasida muqarnas (stalaktitlar) va pastki qismi marmar bilan bezatilgan. Ustunlarning asosi beton asosga o‘rnatiladi. Masjidning o‘zidan farqli o‘laroq, ayvonlarning shifti va ustunlari nisbatan yangi, chunki ular XIX asrda masjidni kapital taʼmirlash vaqtida yangilariga almashtirilgan.
Masjidning ichki qismi meʼmoriy sanʼat namunasi hisoblanib, Buxoro va O‘rta Osiyoning boshqa shaharlarining keyingi meʼmoriy-madaniy yodgorliklarini qurish va bezashda meʼmorlar Ulug‘ masjidning bezaklaridan namuna sifatida foydalanganlar.
Bugungi kunda masjid YUNESKOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan va butun dunyodan sayyohlarni o‘ziga jalb qilmoqda.