Bobo as Samosiy maqbarasi
Buxoro islom dinining olijanob, muqaddas shahri, O‘zbekiston hududida so‘fiylik shakllangan markazlardan biri, ilm-fan va maʼrifat beshigi sifatida butun dunyoga mashhur. Tasavvufning eng mashhur tasavvuf oqimlaridan biri Xojagon hozirgi Buxoro hududida vujudga kelgan, uning asoschisi ustoz Abd al-Xoliku al-G‘ijduvoniydir. Uning olti nafar shogirdi Xojagon oqimining jahonga mashhur ustozlari bo‘lib, ularning barchasi Buxoro hududida dafn etilgan. Bugun esa Buxoro islom dinining kelib chiqishiga kichik haj ziyorat qilish va Buxoroning yetti buyuk pir (tasavvuf ustozlari) maqbaralarini ziyorat qilish mumkin bo‘lgan shahar sifatida sayyohlarni o‘ziga jalb qilmoqda.
Ana shunday so‘fiy bayramlaridan biri 1259 yilda Samos qishlog‘ida tug‘ilgan Xoja Muhammad Boboi Samosiydir. Bobo as Samosiy so‘fiy tasavvufchisi, Buxoroning yetti pirining beshinchisi, xojagon tariqati tarafdori. Tasavvuf rivojiga katta hissa qo‘shgan Xoja Ali Romitoniyning shogirdi. Barcha so‘fiy tasavvuf arboblarining nomlari singari, Boboning Samosiy nomi ham rivoyatlar bilan qoplangan bo‘lib, ulardan birida Buxoroning Qasri Hinduvon qishlog‘i yonidan o‘tib ketayotib, u Bahouddin Naqshband tug‘ilishini bashorat qilgani aytiladi. Xojagon so‘fiylik tariqatining rivojlanishi va shakllanishida katta rol o‘ynagan. Shuningdek, u Kasr-i-Hinduvon qishlog‘i “maʼrifat qishlog‘i” – Kasr-i Orifon deb nomlanishini aytdi.
Biroz vaqt o‘tgach, yana shu qishloq yonidan o‘tib, u allaqachon tug‘ilishini oldindan bashorat qilgan bola tug‘ilganini ko‘rsatdi. Va Bahouddin Naqshbandning otasi o‘g‘lini Bobo huzuriga Samosiy qilib olib kelib, o‘g‘li uchun duo so‘raganda, Buxoroning beshinchi bayrami unga Bahouddin allaqachon orden o‘g‘li bo‘lib, unga qabul qilingan, deb javob berdi.
Bobo as Samosiy Xoja Sayyid Mir Kulol va Bahouddin Naqshbandning ustozi bo‘lib, bolaligidanoq o‘zi bilan birga o‘qigan va uni “mushkil kishod” deb atagan, bu esa qiyinchiliklarni yechish degan maʼnoni anglatadi.
Bobo as Samosiy 1354 yilda vafot etgan, Buxoro viloyati Romitan tumanining Samos qishlog‘ida, “O‘zbekiston” shirkat xo‘jaligi hududida dafn etilgan.
Bobo as Samosiy yodgorlik majmuasi maqbara, masjid, quduq, uy va bog‘ni o‘z ichiga oladi. Ansambl Qurʼon satrlari bilan qoplangan pishiq g‘ishtdan yasalgan archa bilan boshlanadi. Ark atrofi gullar va daraxtlar bilan o‘ralgan bo‘lib, uning orqasida tor ko‘chani ko‘rish mumkin, bu ko‘chadan o‘tgandan so‘ng ziyoratchi ayvon va hovuz bilan masjidga keladi. Buxoroning beshinchi bayramiga bag‘ishlangan qabr toshi ochiq osmon ostida joylashgan bo‘lib, ikki tomondan oq devor bilan o‘ralgan, uchinchi tomondan ochiq masjid (ziyoratxona), to‘rtinchi tomonida esa kirish ariqli devor bilan o‘ralgan. ularning pishirilgan g‘ishtlari va panjara qo‘shimchalari (o‘yma naqshlar bilan bezatilgan deraza teshiklari). Majmua tashqarisida quduqli qabriston bor.
Mustaqillik yillarida yodgorlik majmuasi qayta taʼmirlandi, xususan, maqbara, masjid va quduqda taʼmirlash ishlari amalga oshirildi. Shuningdek, ansambl hududidagi bog‘ obodonlashtirilib, kengaytirildi. Dunyoning turli burchaklaridan yuz minglab musulmonlar tasavvuf tarixining durdonalaridan biriga baraka tilab, ziyorat qiladilar.