Temur bog‘lari
Samarqand O‘zbekistonning sayyohlik poytaxti, Temuriylar davlatining poytaxti, shahar ochiq osmon ostidagi muzey bo‘lib, afsona va anʼanalar bilan qoplangan. Samarqandning yorqin hukmdorlaridan biri, shubhasiz, Samarqandni o‘z davlatining poytaxtiga aylantirgan buyuk Sohibqiron Amir Temurdir. Tarixiy shaxs, u nafaqat qo‘mondon va shaharsozlik, balki shaharni ko‘kalamzorlashtirish anʼanalarining asoschisi sifatida ham mashhur. Aynan uning rahbarligida 1378-1404 yillarda Samarqandda 14 ta yirik bog‘ barpo etilgan bo‘lib, ular umumlashgan nom – Temur bog‘lari deb atalgan. Uning bog‘laridan faqat o‘ntasining nomi bugungi kungacha saqlanib qolgan:
“Bog‘-i Dilkusho” – Qalblarni sehrlaydigan bog‘.
"Bog‘-i Shamol" - Shamollar bog‘i.
"Bog‘-i Chinor" - chinorlar bog‘i.
"Bog‘-i Beshiht" - Adan bog‘i.
"Bog‘-i Maydan" - Maydondagi bog‘.
“Bog‘-i Jahonnamo” – Bog‘ dunyo ko‘zgusidir.
"Bog‘-i Nau" - Yangi bog‘.
“Bog‘-i Amirzoda Shohruh” - Shahzoda Shohruhning bog‘i.
“Bog‘-i-Baland” - Yuqori bog‘.
“Bog‘-i Davlatobod” - Yaxshi tashkil etilgan davlat bog‘i.
Barcha bog‘lar ikki turga bo‘lingan.
Birinchi tur “Chorbog‘” deb ataldi, bu kvadrat bo‘lib, har bir taxta devori 1 km ga teng edi. Ichkaridan bog‘ni saroyning o‘rtasidan kesishgan to‘rtta oqim to‘rtta teng qismga bo‘lingan. Minoralar bog‘ning burchaklarida joylashgan edi.
Ikkinchi turdagi bog‘lar aniq belgilangan geometrik chegaralarga ega emas edi. Bog‘ning maqsadi tabiatni asl shaklida saqlab qolish edi, bu yerda ko‘plab chodirlar va saroy tegmagan o‘simliklar orasida joylashgan edi. Shu bilan birga, aynan shu bog‘larda eng boy flora va fauna taqdim etilgan.
Har ikki turdagi saroylar soyali xiyobonlar, favvoralar, hovlilar (suv omborlari), mevali va mevasiz daraxtlar, manzarali butalar bilan ko‘p bo‘lgan va ularning har biridagi saroylar Tabriz oq marmaridan qurilgan. Bog‘larning meʼmoriy bezaklarini yaratish uchun Temurlang Eron va Ozarbayjondan eng yaxshi hunarmandlarni taklif qildi.
Temur bog‘larining nomlari bugungi kunda shaharning bir necha asrlar ilgari bu bog‘lar gullab-yashnagan tumanlari nomlarida saqlanib qolgan. Samarqandning eng katta va eng zich joylashgan tumani Bog‘i Shomol bog‘i nomidan kelib chiqqan Bog‘ishmol tumanidir. Bog‘-i Zag‘on bog‘i uzumzorlar va vinochilik markazi joylashgan Bog‘izag‘on hududiga o‘z nomini bergan.
Shunday qilib, Amir Temur shaharlarni ko‘kalamzorlashtirish anʼanalariga asos soldi, bu anʼana ko‘p asrlar davomida nafaqat temuriylar, balki boshqa sulolalar vakillari tomonidan ham qo‘llab-quvvatlandi. Bugun esa, shaharning ko‘plab turar-joylari bo‘ylab sayr qilib, deyarli har bir uy atrofida yashil bog‘ bilan o‘ralganligini ko‘rishingiz mumkin.