Samarqand Davlat universiteti
Samarqand butun O‘rta Osiyoda sivilizatsiya beshigi, o‘rta asrlarning buyuk tafakkuri tug‘ilgan, aholiga taʼlim-tarbiya bergan, maʼrifat bergan, nomlari O‘zbekiston va butun dunyo tarixi sahifalariga zarhal iplar bilan yozilgan maskandir.
Rossiya qudrati paydo bo‘lishi bilan butun O‘rta Osiyoda birinchi oliy o‘quv yurti aynan Samarqandda ochilgan bo‘lib, u kelajakda Samarqand Davlat universitetining ochilishi uchun bazaga aylandi. Demak, O‘zbekiston va O‘rta Osiyodagi eng qadimiy oliy o‘quv yurtlaridan birining tarixi XX asrning birinchi yarmida, yaʼni 1927 yil 22 yanvarda O‘zbekiston SSR poytaxtida, o‘sha vaqtta Samarqand shahri edi, O‘zbekiston Pedagogika instituti ochilganidan boshlanadi. Institutga ishlash uchun Rossiyaning yetakchi universitetlaridan eng yaxshi kadrlar taklif qilindi. Institut asoschilari N.A. Merkulovich, S. Ayniy, K. Abdullayev, V.L. Vyatkin hisoblanadi. Institutning birinchi rektori uning asoschilaridan biri - biologiya fanlari doktori, professor N.A. Merkulovich bo‘lgan. Samarqand pedagogika instituti bir necha bor qayta tashkil etildi va nomi o‘zgartirildi. 1930 yilda O‘zbekiston Davlat pedagogika akademiyasi bo‘ldi. 1933 yilda Akademiya negizida O‘zbekiston Davlat universiteti tashkil etildi. Bu davrda universitetda rossiyalik professor-o‘qituvchilardan tashqari mahalliy maorif vakillari ham ishlagan. Ularning aksariyati mahalliy maʼrifatparvarlik harakati – jadidchilarning ashaddiy tarafdorlari bo‘lgan, jumladan Abdurauf Fitrat, G‘ozi Olim Yunusov, Ibrohim Mo‘minov, Ulug‘ Tursunov, Siddiqiy Ajziy va boshqalar.
Temuriylar davrining afsonaviy faylasufi va shoiri tavalludining 500 yilligini nishonlash munosabati bilan 1941 yilda O‘zbekiston universitetiga Alisher Navoiy nomi berildi.
Ikkinchi jahon urushi yillarida universitet yopilib, Toshkent Davlat universitetiga birlashtirildi. 1941 yilda Muso Mo‘minov tashabbusi va Iosif Stalin ko‘magi bilan O‘zbekiston universiteti qayta ochildi va Muso Mo‘minov uning rektori bo‘lib, universitet rivojiga katta hissa qo‘shdi. Xususan, aynan uning rektorlik davrida Moskva, so‘ngra Leningradning eng yaxshi universitetlarida universitet o‘qituvchilarining ilk amaliyotlari boshlandi.
1950 yildan boshlab O‘zbekiston Davlat universitetida ilk guruhlar ochilib, ularda taʼlim o‘zbek tilida olib borildi.
1961 yilda universitet Samarqand davlat universiteti deb qayta nomlandi, uning negizida 1992 yilda Sadriddin Ayniy nomidagi Samarqand pedagogika instituti ochildi.
2016 yilda Toshkentda Alisher Navoiy nomi berilgan Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti ochilib, Samarqand davlat universitetiga XX asrning atoqli siyosat arbobi va ushbu universitet bitiruvchisi Sharof Rashidov nomi berildi.
Hamid Olimjon, Usmon Nosir, Zarema Katusheva, Ubay Arifov, Muhammadqul Narziqulov, Shokir Selim va boshqa ko‘plab arboblar Samarqand universitetining taniqli bitiruvchilari hisoblanadi.
Bugungi kunda universitetda bakalavriat, magistratura, aspirantura va doktorantura yo‘nalishlarida 25 mingdan ortiq talaba tahsil olmoqda. Universitetda xorijlik talabalar ham tahsil olishadi. Universitet xalqaro konferensiyalarda ishtirok etib, xorijiy universitetlar bilan faol hamkorlik qiladi, shuningdek, Samarqand shahrida xalqaro ishtirokida konferensiyalar tashkil etadi. Respublikada Toshkent Milliy universitetidan keyin ikkinchi o‘rinda turadigan oliy o‘quv yurti mamlakatimizdagi eng nufuzli taʼlim muassasalaridan biri bo‘lib, har yili rus va o‘zbek tillarida yiliga 6 marta ilmiy byulleten nashr etadi.