Нуруллабой саройи
Хива нафақат Ўзбекистон, балки бутун Марказий Осиёдаги қўриқхона шаҳарларидан биридир. Ичан қалъа кенгликларида ўрта асрларда қурилган шаҳристонни (ички шаҳар) боғлаб турган деворлар, масжидлар, мадрасалар, миноралар, саройлар очиқ осмон остидаги экспонатлардек жойлашган.
Нуруллабой саройи Хоразмнинг қўнғиротлар сулоласидан бўлган ўн биринчи ҳукмдори Муҳаммад Раҳимхон II даврида қурилган қадимий Хиванинг кўплаб ёрқин экспонатларидан биридир. Хон ўғли ва тахт вориси Асфандиёр учун сарой қурдирди. Бироқ саройнинг номи савдогар Нуруллабойга тегишли бўлиб, хон ундан сарой қуриш учун ер сотиб олган. Савдогар ерни бир шарт билан хонга сотган, унга кўра ер ўзининг асл номини абадий сақлаб қолади. Шундай қилиб, Нуруллабой номидаги сарой пайдо бўлди.
Қурилиш 1893 йилдан 1904 йилгача давом этган. Бироқ 1912 йилда отаси вафотидан сўнг Асфандиёрхон тахтга ўтирди ва саройда чет эллик меҳмонлар учун қўшимча бинолар қурдирди. Сарой Хива хонларининг ёзги қароргоҳи сифатида фойдаланилган.
Меъморий ёдгорлик ўзининг дабдабали услуби ва безаклари билан ўша даврдаги Хивадаги аксарият бинолардан ажралиб туради. Саройнинг безаги Европа ва анъанавий шарқ услубларини муваффақиятли бирлаштирган.
Бино пишиқ ғиштдан қурилган, томи юпқа темир қатламлар билан қопланган, поллари паркет. Сарой ичида битта бош тахт хонаси, тўққизта катта-кичик зал, хизматкор ва қоровуллар хонаси, мадраса, атрофида боғ ва гулзор ишланган. Заллар рус модерн услубида безатилган, чунки Асфандиёрхон сарой қурилиши пайтида Санкт-Петербургдаги чинни фабрикасидан кўпгина деталларни буюртма қилган. Залларни безашда плиткали печлар, нометалл, геометрик ва гулли нақшли ёғочдан ўйилган шифтларни таъкидлаш мумкин. Девор ва шифтлар мойли бўёқ нақшлари билан безатилган бўлиб, улар Москвадан махсус таклиф этилган рассомлар томонидан яратилган. Саройнинг еттинчи залининг шифти, айниқса, қимматбаҳо тошлар ва патлар билан жуда кўп безатилган, баъзи девор нақшлари тилла билан қопланган.
Меъморий ёдгорликнинг баланд эшик ва деразаларини меннонитлар жамоасидан бўлган немис дурадгорлари ясашган.
2017 йилда Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан «Нуруллабой» саройида капитал реконструкция амалга оширилиб, бинога яна бинолар қўшилди.