Ko'sh madrasasi: Modarixon va Abdullaxon madrasalari

Ko‘sh ansamblning ikkita binosi bir o‘qda joylashgan bo‘lsa, ularning fasadlari bir-birining oyna tasviri bo‘lib, go‘yo ikkita parallel chiziq hosil qilgan holda O‘rta Osiyo uchun anʼanaviy meʼmorchilik uslubi hisoblanadi. Buxoroning g‘arbida joylashgan ikkita madrasa aynan shu uslubda qurilgan. “Juft madrasalar”: Modarixon va Abdullaxon XVI asrda Shayboniylar sulolasidan bo‘lgan Buxoro hukmdori Abdullaxon buyrug‘i bilan qurilgan. Xon Buxoro, Samarqand, Toshkent va Balx hokimlarini yagona Shayboniylar davlatiga birlashtirgani bilan mashhur bo‘lib, o‘zidan oldingilarning hech biri buni uddalay olmagan. Keyinchalik u Farg‘ona, Shahrisabz, Qarshi va Hisorni ham o‘ziga qo‘shib oldi.

Mashhur shaharsozlikchi Abdullaxon 1566 yilda onasi sharafiga madrasa qurdirib, uni Modarixon deb atagan, bu so‘zma-so‘z tarjimada “Xonning onasi” degan maʼnoni anglatadi.

Modarixon madrasasi, o‘rta asrlar O‘rta Osiyo meʼmorchiligiga xos bo‘lgan iqtisodiy ratsionalizm uslubidagi tipik, kamtarona bezatilgan bino. Madrasaning faqat old qismi va hovlisi yorqin bezatilgan, madrasaning qolgan devorlari bezaksiz kuydirilgan g‘ishtdan qurilgan. Madrasaning jabhasi balandligi madrasaning balandligidan oshib ketadigan lansetli ravoqli vertikal to‘rtburchak ko‘rinishidagi peshtak (portal yoki old ark) bilan bezatilgan. Madrasa ikki qavatli, kirish eshigining ikki tomonida 3 ta hujra (talabalar uchun xona), jami 12 ta xona bor. Madrasaning old qismining yon tomonlarida sirlangan g‘ishtlar bilan bezatilgan minoralar – guldasta bor.  Asosiy kirish tepasida dekor mayolika, plitkalar, geometrik bezaklar bilan ifodalanadi. Diqqat bilan kuzatgan sayyoh mayolika sheʼriy usulda 974 (hijriy yilda madrasa qurilgan yil) yozilganini fahmlashi mumkin.

Ichkarida madrasaning hovlisi kvadrat shaklda, ikki qavatli hujra va ayvonlardan iborat. Har bir hujraning o‘z eshigi bor, yog‘och o‘ymakorligi bilan mohirona bezatilgan. Shuningdek, har bir kamerada, deraza teshigida ganch panjarasi - panjara (O‘rta Osiyoda naqshli deraza panjarasi, xonani shamollatish va quyosh nuri tushishini taʼminlash) mavjud. Ichki makon gul kurtaklari shaklida ko‘p rangli g‘ishtli mozaika bilan bezatilgan. Bundan tashqari, madrasada miyonsaroy (foyda), darsxona (o‘quv xonasi) va masjid mavjud. Madrasaga kiraverish ro‘parasida joylashgan burchak xonalarining har birining o‘ziga xos sharsimon gumbazi bor.

Madrasa qurilishi paytida ichki hovli dastlab qatʼiy kvadrat shaklida qurilgan, ammo binoning tashqi ko‘rinishi binoning o‘ziga nisbatan bir oz qiyshaygan, chunki o‘sha paytda madrasa mahallaning aholi zich joylashgan va uylar mavjud bo‘lgan joyda qurilgan. Shuning uchun bosh rejada Modarixon madrasasi xuddi trapetsiya shaklga ega.

Modarixon madrasasi kattaligi jihatidan ikkinchi kosh madrasasi Abdullohxon madrasasidan kichkina. O‘rta Osiyodagi bu oliy o‘quv yurti 1588 yilda qurilgan bo‘lib, Buxoroda Ko‘kaldosh madrasasi va Mir Arab madrasasidan keyin uchinchi o‘rinda turadi.

Abdullaxon madrasasi O‘rta Osiyo meʼmorchiligining eng ko‘zga ko‘ringan namunalaridan biri bo‘lib, unda masjid, darsxonlar, to‘rt tomoni ayvonli hovli va madrasa talabalari uchun hujralar mavjud. Uning fasadi ham peshtak bilan bezatilgan, fasad burchaklarida ikkita minora - guldasta joylashgan. Madrasa markazida g‘ayrioddiy naqshli gumbaz bilan toj o‘ralgan katta maʼruza zali joylashgan.

Masjidning bezaklari rangli sirlangan g‘isht va mayolika bilan bezatilgan.

Madrasalar 1997-1998 yillarda rekonstruksiya qilingan. Bugungi kunga qadar Buxorodagi Ko‘sh madrasasi YUNESKOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan.