Xudjum gilam fabrikasi
Sharq nozik masala bo‘lib, O‘rta asrlar Markaziy Osiyo durdonalaridan biri bo‘lmish Samarqandning energiyasini his qilish nafaqat shaharda to‘plangan monumental meʼmorchilik yodgorliklari, balki sharq meʼmorchiligining serqirraligini o‘zida mujassam etgan zamonaviy sanʼat obyektlariga ham yordam beradi.
Ana shunday sanʼat obyektlaridan biri, shubhasiz, haqiqiy o‘zbek qo‘lida ishlangan gilamdir. Gilam faqat binolarni isitish uchun ishlatilgan vaqtlar allaqachon o‘tib ketgan, bugungi kunda ipak gilam dekor elementi sifatida egasining didi, uslub hissi, farovonligi va boyligini aks ettiruvchi obyektdir. Mutlaqo har bir ipak gilam o‘ziga xos tarixga, kuch-g‘ayratga ega bo‘lib, ushbu sanʼat asariga ko‘zi tushgan har bir insonda chinakam va taʼriflab bo‘lmaydigan zavq tuyg‘usini uyg‘otadi.
Ipak gilamlarini qo‘lda tikish anʼanalari, o‘zining eng yaxshi anʼanalari hanuzgacha saqlanib qolgan yer yuzidagi kam sonli joylardan biri – o‘rta asrlardagi Buyuk Ipak yo‘lining yuragi Samarqand shahridir.
Aynan shu shaharda 1992 yilda Xujum gilam fabrikasi ochilgan bo‘lib, bugungi kunda shaharning diqqatga sazovor joylaridan biri bo‘lib, u yerda nafaqat qo‘lda ishlangan ipak gilamlarga qoyil qolish, balki gilam ishlab chiqarish jarayonini real vaqt rejimida ipak iplarini ishlab chiqarishdan to tayyor asarga qadar kuzatish mumkin.
Ushbu fabrikada gilam ishlab chiqarishda faqat tabiiy materiallardan foydalaniladi. Ipak ipak qurtidan olinadi. Keyinchalik, ipak iplar tabiiy bo‘yoqlar bilan bo‘yalgan, ular zavod hovlisida joylashgan katta idishlarda qaynatiladi. Bo‘yoq sifatida anor qobig‘i, yashil yong‘oq, qushqo‘nmas barglari va boshqa o‘simlik mahsulotlari ishlatiladi. Keyinchalik, fabrika zallarida bo‘lib o‘tadigan gilam yasash jarayoni boshlanadi. Ona va buvisidan gilam tikish sanʼatini puxta egallagan samarqandlik hunarmand ayollar bitta gilam yaratish uchun o‘rtacha bir yil va undan ham ko‘proq vaqt sarflaydi. Oddiy qaychi va ilgaklar yordamida ular tugunlarni yaratadilar, ularning zichligi gilamning sifati va narxini aniqlaydi. O‘rtacha kvadrat santimetr uchun 150 tugun bor va qizlar ularni daqiqada 25 tugun tezlikda yaratadilar. Xudjum fabrikasining shaxsiy rekordi har kvadrat santimetrga 600 tugunni tashkil etadigan gilamdir. Zavodga tashrif buyurgan har bir mehmon hunarmand ayollarning mashaqqatli mehnatini kuzatishi mumkin.
Samarqand gilamlarining naqshlarida geometrik naqshlar bilan bezatilgan Buxoro gilamlaridan farqli o‘laroq gulli naqshlar ustun ekanligi diqqatga sazovordir.
Bugungi kunda ipak gilamlar qo‘lda to‘qiladigan fabrikalar kam, bu hunarga ega bo‘lgan hunarmandlar esa tobora kamayib bormoqda. Samarqand gilamlari sifat jihatidan fors gilamlaridan aslo kam emas.
Zavodning har bir tashrifchisi o‘zining shaxsiy eskizi yoki fotosurati bo‘yicha gilamga buyurtma berishi, uni tayyor holda sotib olishi yoki shunchaki ko‘rgazmaga qo‘yilgan gilam ekspozitsiyasining boyligidan bahramand bo‘lishi mumkin.
Bundan tashqari, fabrikada hunarmandlar har kimga haqiqiy qo‘lda ishlangan gilamni fabrikalarda ishlab chiqarilgan arzonroq soxta gilamdan farqlashni o‘rgatadi.