Hazrati Xizr
Hazrati Xizr - sir va afsonalarga burkangan keksa moʻjizakor Sharqdagi eng mashhur ism. Markaziy Osiyodagi eng qadimiy masjid uning nomi bilan atalgan bo‘lib, uning tarixi XI asrga to‘g‘ri keladi.
Samarqandga kelgan har qanday o‘zini hurmat qiladigan sayyoh va sayohatchi “Hazrati Xizr” masjidini ziyorat qilishni o‘zining burchi, deb biladi.
Hazrati Xizr masjidi XIX asr boshlarida Samarqand shahri markazidagi tabiiy balandlikda qurilgan. XI asrda mana shu tepalikda, qadimgi zardushtiylar ibodatxonasi o‘rnida arab bosqinchilari O‘rta Osiyoda birinchi musulmon masjidini qurdilar. Afsonaga ko‘ra, Kuteyba ibn Muslim hududlarni bosib olgach, eng katta zardushtiy ibodatxonalaridan birini vayron qilgan va to‘g‘on qurish orqali uni suv bilan to‘ldirmoqchi bo‘lgan, ammo osmondan oq qush tushib, to‘g‘onni vayron qilgan. Shundan so‘ng Kuteyba tarafdorlaridan biri Muhammad ibn Vasiy o‘sha paytga qadar O‘rta Osiyoda ko‘p tilga olingan va hurmatga sazovor bo‘lgan Hazrati Xizr uchun shu tepalikda masjid qurishga qaror qiladi. Masjid qurilgan tepalik yaqinida shahar darvozalari va o‘sha davrlarda Samarqand aholisini ichimlik suvi bilan taʼminlovchi asosiy manbalardan biri bo‘lgan Argiz suv o‘tkazgichi bo‘lgan. Baʼzi rivoyatlarga ko‘ra, Argiz jonli suvga to‘lib, Muhammad payg‘ambarning amakivachchasi Kussama ibn Abbosning abadiy panohiga aylangan.
Biroq Samarqanddagi birinchi masjid mo‘g‘ullar bosqinidan so‘ng vayron bo‘lgan va o‘sha joyda faqat 1823 yilda qayta qurilgan. Tadqiqotlarga ko‘ra, yangi masjid XI asrga oid eski masjid poydevori asosida qurilgan bo‘lib, Qussama ibn Abbos maqbarasi joylashgan Shoxi Zinda majmuasi tarkibiga kirgan.
Afsonaviy “tirik suv” sohibasi Hazrati Xizr bu yurtlarda xushchaqchaq, sayyohlar va sayyohlarning homiysi, tilaklarini ro‘yobga chiqargan, hosildorlik bilan mashhur bo‘lgan. Uning nomi ko‘plab anʼanalar va afsonalar bilan to‘lib-toshgan. Xullas, rivoyatlardan birida aytilishicha, Xizr bir vaqtlar Iskandar Zulqarnaynning eng zo‘r jangchisi bo‘lgan va u Pomir tog‘larida o‘lmaslik baxsh etuvchi buloq borligini bilib, o‘zining eng yaxshi jangchisini suvga jo‘natgan. Xizr buloq topib, undan suv ichdi va sarkardasiga suv olib berdi. Ammo yo‘lda idish sinib, Iskandar Zulqarnayn bilan Xizr bilan buloqqa borganda, uni topa olmay, izlanishda yo‘llari ajralgan va u yolg‘iz qolgandagina Xizrga manba yana ochilgan.
Yana bir rivoyatda aytilishicha, Hazrati Xizr butun dunyo bo‘ylab sayohat qiladi va har kim u bilan har xil qiyofada uchrashishi mumkin. Har bir uchrashuv o‘zi bilan saboq olib keladi. Avliyoni o‘z so‘zi va xatti-harakati bilan ranjitib, unga hurmatsizlik ko‘rsatish mumkin emas, o‘zbek xalqining mehmondo‘stligi shundan kelib chiqqan. Shuningdek, ikki qo‘l bilan salomlashish anʼanasi Xizr avliyo haqidagi rivoyatlardan kelib chiqqan bo‘lib, ularda oqsoqolning bir qo‘lida bosh barmog‘i yo‘qligi va bu belgi bilan uni aniq tanib olish mumkinligi aytiladi.
Hozirgacha Hazrati Xizr masjidi majmui tarkibiga baland tayanchli masjid va ravoqli nishli ayvonlar kiradi. Milliy naqshlar bilan bezatilgan ustunlar ustidagi ayvon to‘rtburchak shakldagi xonaqoqqa olib boradi, mehrob Makkaga qaratadi. Xonaqaning yon tomonlarida 2 ta namozxon - hujralar joylashgan. Majmua sharqida guldastli darbozaxona, ochiq naqshlar bilan bezatilgan darvoza joylashgan. Masjidning sharqida minora joylashgan. Masjid Markaziy Osiyo uchun anʼanaviy bo‘lgan ganch o‘ymakorligi, gumbazi esa “chaspak” usulida o‘ymakorlik bilan bezatilgan. Masjidga tashrif buyuruvchilar devorlarda “Hazrat Xizr” masjidi majmuasining alohida obyektlarining restavratsiya va qurilish sanalarini ko‘rsatadigan ko‘plab sanalarni ko‘rishlari mumkin. Sanalar hijriy taqvim asosida yozilgan. Shunday qilib, mehrob xonaqosining tepasida 1854 yil - masjidning birinchi restavratsiya qilingan sanasi ko‘rsatilgan. Quyida xonaqohning tugatilgan sanasi - 1884 yil. Keyin darvozaxonaning qurilishi va ayvonning rekonstruksiya qilinishi 1889 yilga to‘g‘ri keladi. Kirishdagi darvozada 1919 yil - masjidning sharqiy tomonida minora qurilgan yil ko‘rsatilgan. Minora zinapoyasi tepasida bino quruvchisining ismi – “Boqiy Samarqandiy o‘g‘li Usto Abduqodir” ko‘rsatilgan.
Navbatdagi restavratsiya ishlari davomida masjid yonidan 40 metr chuqurlikdagi quduq topilgani qadimiy afsonalarni tasdiqlaydi.
2016 yil 3 sentyabr kuni O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti Islom Karimov “Hazrat Xizr” jome masjidi hududida dafn etildi. Dafn marosimidan ko‘p o‘tmay, maqbara qurilishi boshlandi, uning qurilishida 2000 ga yaqin kishi ishtirok etdi. Birinchi prezident maqbarasi va Hazrat Xizr majmuasini yagona badiiy-meʼmoriy uslubda uyg‘unlashtirish hunarmand va meʼmorlarning asosiy vazifasi edi. 2018 yil 30 yanvar kuni Islom Karimov tavalludining 80 yilligi nishonlanadigan kun O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ishtirokida mazkur majmuaning ochilish marosimi bo‘lib o‘tdi. Maqbara oq marmardan yasalgan, rang-barang mayolika bilan bezatilgan. Qabrning bezaklari rangli yarim qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan, kamarli gumbazlar esa oltin barg yordamida kundal uslubidagi rasmlar bilan bezatilgan.
10 asrdan ortiq tarix va ko‘plab afsonalar Markaziy Osiyodagi eng qadimiy masjidga yana-da fayz bag‘ishlaydi. Va ismi arab tilidan “yashil” deb tarjima qilingan Hazrati Xizr - Muhammad payg‘ambarning sevimli rangi, afsonaga ko‘ra, har birimizga keladi. Avliyo Xizr insonga eng kerak bo‘lgan paytda keladi va har kimning hayotida insonga qancha kerak bo‘lsa, shunchalik qoladi. Eng muhimi, har bir kishi Hazrati Xizrdan madad, nasihat yoki saboq oladi, buni albatta o‘rganishi kerak bo‘ladi.